هم‌زمان با اوج‌گیری دوباره تنش‌های امنیتی در خاورمیانه، ارتش ایالات متحده از برگزاری یک رزمایش چندروزه در منطقه خبر داده است؛ رزمایشی که فراتر از یک تمرین معمولی، حامل پیام‌های روشن نظامی و سیاسی برای بازیگران منطقه‌ای، به‌ویژه ایران، تلقی می‌شود. اعلام رسمی این رزمایش از سوی نیروی هوایی تحت امر فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) و هم‌زمانی آن با تحرکات غیرمعمول لجستیکی، باعث شده تحلیلگران آن را در چارچوب نمایش آمادگی برای سناریو‌های اضطراری ارزیابی کنند.

در بیانیه سنتکام، بر «تقویت استقرار و پایداری قدرت آمریکا» و «آمادگی برای اجرای پاسخ انعطاف‌پذیر» تأکید شده؛ این همان عباراتی است که در ادبیات نظامی آمریکا معمولاً زمانی به کار می‌رود که احتمال بروز بحران یا درگیری مستقیم منتفی تلقی نمی‌شود.

این رزمایش وقتی معنادارتر می‌شود که بدانیم صرفاً محدود به نیرو‌های آمریکایی نبوده و حضور کشور‌های حاشیه خلیج فارس، به آن بُعدی منطقه‌ای می‌دهد.

جابه‌جایی هواپیماها؛ تمرین لجستیک جنگی؟

هم‌زمان با اعلام رزمایش، داده‌های پایگاه‌های ردیابی پرواز نشان می‌دهد طی روز‌های اخیر چندین فروند هواپیمای نظامی آمریکا از پایگاه‌های این کشور در آلمان به سمت خاورمیانه منتقل شده‌اند. حضور هواپیما‌های سوخت‌رسان KC-۱۳۵R در قطر و اعزام هواپیما‌های ترابری سنگین C-۱۷ به کویت، از نگاه تحلیلگران نظامی تصادفی نیست. سوخت‌رسان‌ها معمولاً در سناریو‌هایی نقش‌آفرین می‌شوند که پرواز‌های طولانی‌مدت جنگنده‌ها یا بمب‌افکن‌ها در دستور کار باشد؛ موضوعی که گمانه‌زنی‌ها درباره تمرین عملیات هوایی گسترده را تقویت کرده است.

افزون بر این، ناپدیدشدن یک فروند C-۱۷ از صفحه رادار‌ها در جنوب کویت، به گمانه‌ها درباره ماهیت مأموریت‌های پنهان‌تر لجستیکی دامن زده است. چنین تحرکاتی، از دید رسانه‌های منطقه‌ای، نشانه‌ای از تمرین استقرار سریع نیرو و تجهیزات در شرایط بحران تلقی می‌شود.

زمان‌بندی معنادار در یک منطقه ملتهب

زمان برگزاری این رزمایش، اما بیش از صرف انجام آن، معنادار است. خاورمیانه در هفته‌های اخیر شاهد تداوم ناامنی در دریای سرخ، افزایش تنش‌ها در خلیج فارس و تشدید جنگ روانی میان تهران و واشنگتن بوده است. در چنین فضایی، رزمایش مشترک آمریکا و کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس، پیامی دوگانه مخابره می‌کند: از یک سو اطمینان‌بخشی به متحدان منطقه‌ای و از سوی دیگر، هشدار غیرمستقیم به ایران.

برخی رسانه‌های خارجی با اشاره به ماهیت «پاسخ انعطاف‌پذیر» رزمایش، آن را تمرینی برای سناریو‌های محدود، اما سریع ارزیابی کرده‌اند؛ سناریو‌هایی که می‌تواند از حملات نقطه‌ای تا واکنش به بسته‌شدن مسیر‌های راهبردی را دربر گیرد. در این تحلیل‌ها، نام ایران به‌عنوان بازیگری که در محاسبات امنیتی آمریکا نقش محوری دارد، به‌طور ضمنی یا صریح مطرح شده است.

«امنیت ۴» در قطر؛ رزمایش یا صف‌آرایی؟

در کنار رزمایش سنتکام، آغاز رزمایش مشترک «امنیت ۴» در قطر با مشارکت نیرو‌های امنیتی کشور‌های عضو شورای همکاری خلیج فارس، لایه دیگری به معادله افزوده است. تمرین بیش از ۷۰ سناریوی امنیتی در مدت ۱۱ روز، از دید ناظران، صرفاً یک مانور آموزشی نیست، بلکه تلاشی برای هماهنگ‌سازی عملیاتی در برابر تهدیدات مشترک تعریف می‌شود.

رسانه‌های عبری‌زبان، از جمله «یدیعوت آحارانوت»، با برجسته‌کردن مشارکت کشور‌های عربی در این رزمایش، آن را نشانه‌ای از هم‌گرایی امنیتی در برابر ایران دانسته‌اند؛ تحلیلی که اگرچه از منظر رسمی تأیید نشده، اما در فضای رسانه‌ای منطقه بازتاب گسترده‌ای یافته است.

نمایش قدرت یا مقدمه فشار؟

مجموع این تحرکات، از رزمایش هوایی سنتکام تا مانور امنیتی در قطر، تصویری از افزایش سطح آماده‌باش آمریکا و متحدانش در منطقه ترسیم می‌کند. با این حال، پرسش اصلی این است که آیا این رزمایش‌ها صرفاً در چارچوب بازدارندگی و نمایش قدرت تعریف می‌شوند، یا مقدمه‌ای برای اعمال فشار نظامی بیشتر است؟

آنچه مسلم است، واشنگتن تلاش دارد هم‌زمان دو پیام ارسال کند. از یک سو اطمینان به شرکای منطقه‌ای و از سوی دیگر پیام هشدار به تهران. در فضایی که احتمال درگیری مستقیم همچنان محل بحث است، این رزمایش بیش از آنکه یک تمرین عادی باشد، بخشی از جنگ پیام‌ها در خاورمیانه به شمار می‌آید.