به گزارش فارس آگاه به نقل از ایسنا، شبکه خبری راشاتودی در گزارشی نوشت: «بازگشت به نقطه صفر درباره جنگنده‌های اف-۳۵ در حالی رخ داده که واشنگتن باب مذاکره را نبسته است. این شرایط به آمریکا و ترکیه اجازه داده تا ظاهر پیشرفت را حفظ کنند؛ حتی اگر شرایط قانونی از زمان اخراج ترکیه از برنامه تقریبا هیچ تغییری نکرده باشد.

این نامه اندکی پس از نشست ناتو در آنکارا منتشر شد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در دیدار با رجب طیب اردوغان، همتای ترکیه‌ای خود، گفت واشنگتن می‌تواند تحریم‌های آنکارا را لغو کند. او همچنین تاکید کرد که مسئله اف-۳۵ می‌تواند به شکل مثبتی حل شود.

ترامپ از امضای قرارداد یا تاریخ مشخص تحویل جنگنده‌ها سخنی نگفت. با این حال، اظهارات او این تصور را ایجاد کرد که کاخ سفید تصمیم سیاسی خود را گرفته و فقط موانع فنی باقی مانده‌اند.

اردوغان نیز به جنگنده‌هایی اشاره کرد که پیش‌تر برای ترکیه تولید شده بودند. او اطمینان داد که ترامپ به قول خود عمل خواهد کرد. این اظهارات برای افکار عمومی ترکیه و همچنین واشنگتن اهمیت داشت. آنکارا می‌خواست نشان دهد اختلاف طولانی‌مدت به حل‌وفصل نزدیک شده و رابطه شخصی دو رئیس‌جمهور می‌تواند روابط دوجانبه را دوباره شکل دهد.

با این حال، بن‌بست فعلی محدودیت‌های دیپلماسی شخصی را نشان می‌دهد. ترامپ ممکن است اردوغان را متحدی مفید بداند و از بازگشت ترکیه به خرید تسلیحات آمریکایی حمایت کند، اما تایید رئیس‌جمهور آمریکا به‌تنهایی کافی نیست.

تا زمانی که ترکیه سامانه اس-۴۰۰ روسی را حفظ کند، آمریکا انتقال اف-۳۵ به این کشور را ممنوع می‌کند. یک گروه دوحزبی در کنگره نیز از ادامه این محدودیت‌ها حمایت می‌کند.

مخالفت‌های کنگره فقط به سامانه روسی محدود نمی‌شود. سیاست‌های داخلی اردوغان، روابط آنکارا با حماس، اختلافات ترکیه با اسرائیل، یونان و قبرس و همچنین تصویر ترکیه به‌عنوان متحدی غیرقابل پیش‌بینی، از دیگر عوامل این مخالفت‌ها هستند.

از شریک اف-۳۵ تا کشوری منزوی‌شده

ترکیه هرگز فقط یک مشتری ساده نبود. آنکارا در مراحل اولیه به پروژه اف-۳۵ پیوست و در توسعه آن سرمایه‌گذاری کرد. ترکیه برنامه خرید حدود ۱۰۰ فروند جنگنده را داشت.

آنکارا همچنین خلبانان و نیروهای فنی خود را آموزش داد و شرکت‌های داخلی را وارد زنجیره تولید بین‌المللی کرد.

شرکت‌های ترکیه‌ای صدها قطعه اف-۳۵ را تولید می‌کردند. بخش‌هایی از بدنه مرکزی، ارابه فرود، ورودی‌های هوا، سیم‌کشی‌ها، سازه‌های محفظه تسلیحات و برخی قطعات موتور در این کشور ساخته می‌شد.

برای آنکارا، مشارکت در برنامه اف-۳۵ فقط به معنای دستیابی به یک جنگنده مدرن نبود. این همکاری سفارش‌های صنعتی بلندمدت، تجربه تولید، دسترسی به روش‌های پیشرفته هوانوردی و موقعیت قوی‌تر در ناتو را نیز فراهم می‌کرد.

پس از خروج ترکیه از این پروژه، پنتاگون تولید قطعات را به تامین‌کنندگان جایگزین منتقل کرد. با این حال، آنکارا زیان بزرگ‌تری را تجربه کرد. ترکیه هم جنگنده‌ها را از دست داد و هم شبکه همکاری صنعتی خود را که شرکت‌ها، متخصصان و سرمایه‌گذاری عمومی حول آن شکل گرفته بود، از دست داد.

خرید اس-۴۰۰ و آغاز اختلاف با آمریکا

اختلاف اصلی زمانی شکل گرفت که ترکیه سامانه اس-۴۰۰ را از روسیه خرید. نخستین محموله‌های این سامانه در سال ۲۰۱۹ به ترکیه رسید.

آنکارا اعلام کرد واشنگتن شرایط قابل‌قبولی برای سامانه پاتریوت ارائه نکرده است. ترکیه همچنین معتقد بود آمریکا انتقال فناوری موردنظر را فراهم نکرد و نیاز فوری آنکارا به پدافند هوایی دوربرد را نادیده گرفت.

برای اردوغان، قرارداد روسی ارزش سیاسی هم داشت. این قرارداد نشان می‌داد که آنکارا می‌تواند تسلیحات مورد نیاز خود را بدون تسلیم در برابر فشار غرب انتخاب کند.

پس از کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶ و تیره‌شدن روابط با آمریکا، اس-۴۰۰ بخشی از تلاش گسترده‌تر ترکیه برای دنبال‌کردن سیاستی مستقل شد. آنکارا می‌خواست در کنار همکاری با روسیه و غرب، استقلال بیشتری در سیاست خارجی خود نشان دهد.

چرا آمریکا با اس-۴۰۰ مخالف است؟

واشنگتن همکاری دفاعی ترکیه و روسیه را تهدیدی جدی می‌داند. اس-۴۰۰ برای شناسایی و درگیری با هواپیماهای پیشرفته طراحی شده است.

رادارهای این سامانه از نظر تئوری می‌توانند اطلاعاتی درباره ویژگی‌های پنهان‌کاری، رویه‌های الکترونیکی و الگوهای عملیاتی اف-۳۵ جمع‌آوری کنند.

حتی بدون اتصال اس-۴۰۰ به شبکه ناتو، حضور فیزیکی این سامانه روسی در کنار اف-۳۵ برای آمریکا یک ریسک غیرقابل‌پذیرش محسوب می‌شود.

پیشنهادهای آنکارا برای تشکیل کمیسیون فنی یا استفاده جداگانه از دو سامانه نیز موضع آمریکا را تغییر نداد.

آمریکا ترکیه را از برنامه اف-۳۵ کنار گذاشت و آموزش خلبانان این کشور را متوقف کرد. واشنگتن همچنین جنگنده‌های تولیدشده برای آنکارا را تحویل نداد و تحریم‌هایی علیه صنایع دفاعی ترکیه اعمال کرد.

به این ترتیب، اس-۴۰۰ از نماد استقلال راهبردی به یک بار سیاسی برای ترکیه تبدیل شد.

نقش اسرائیل در مخالفت با اف-۳۵

مخالفت اسرائیل نیز به مانعی مهم برای تحویل اف-۳۵ به ترکیه تبدیل شده است. روابط ترکیه و اسرائیل از بحران‌های دوره‌ای به بی‌اعتمادی راهبردی پایدار رسیده است.

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، آشکارا با انتقال اف-۳۵ به ترکیه مخالفت کرده است. او معتقد است این اقدام می‌تواند موازنه قدرت منطقه‌ای را برهم بزند.

نتانیاهو همچنین آنکارا را به داشتن جاه‌طلبی‌های تهاجمی متهم کرده است.

این نگرانی‌ها فقط به اختلاف شخصی میان اردوغان و نتانیاهو مربوط نمی‌شود. ترکیه نیروهای مسلح بزرگی دارد و صنعت پهپادی پیشرفته‌ای ایجاد کرده است.

این کشور همچنین نیروی دریایی بزرگی دارد و بخش موشکی آن در حال رشد است. ترکیه در سوریه، عراق، لیبی و سومالی نیز حضور نظامی دارد.

دسترسی ترکیه به اف-۳۵ فقط یک جنگنده تهاجمی مدرن در اختیار آنکارا نمی‌گذارد. این جنگنده می‌تواند تجربه عملیات نسل پنجم، سامانه‌های پیشرفته اشتراک داده، قابلیت‌های اطلاعاتی، آموزش و فناوری‌های نگهداری را نیز در اختیار ترکیه قرار دهد.

این تجربه‌ها می‌توانند در آینده از جنگنده ملی کان و دیگر برنامه‌های داخلی ترکیه پشتیبانی کنند.

از دیدگاه اسرائیل، دسترسی ترکیه به اف-۳۵ می‌تواند آزادی عمل نیروی هوایی اسرائیل را در شرق مدیترانه و به شکل گسترده‌تر در خاورمیانه محدود کند.

نفوذ کنگره آمریکا در پرونده اف-۳۵

از سوی دیگر، نمی‌توان نفوذ لابی طرفدار اسرائیل در کنگره آمریکا را نادیده گرفت. این لابی می‌تواند نگرانی‌های اسرائیل را به نامه‌های دوحزبی، جلسات استماع کمیته‌ها، اصلاحیه‌های بودجه و محدودیت‌های قانونی تبدیل کند.

این محدودیت‌ها حتی با وجود موضع شخصی رئیس‌جمهور آمریکا نیز می‌توانند ادامه پیدا کنند.

به همین دلیل، تصمیم ترامپ به‌تنهایی نمی‌تواند پرونده اف-۳۵ ترکیه را حل کند. آنکارا برای بازگشت به این برنامه باید رضایت بخش‌های مختلف ساختار سیاسی آمریکا را جلب کند.

ترکیه و تلاش برای استقلال دفاعی

سال‌ها تحریم این نتیجه‌گیری را در میان بخشی از تشکیلات سیاسی و نظامی ترکیه تقویت کرده است که آنکارا تا زمانی که تولید سلاح‌های حیاتی خود را به تصمیمات واشنگتن، برلین، اتاوا یا دیگر کشورها وابسته کند، نمی‌تواند خود را یک قدرت کاملا مستقل بداند.

همین مسئله توضیح می‌دهد که چرا آنکارا روی پهپادهای بیرقدار، جنگنده کان، هواپیمای آموزشی و رزمی سبک و دیگر تجهیزات دفاعی سرمایه‌گذاری کرده است.

صنعت دفاعی ترکیه اکنون به ابزاری برای تامین امنیت، پیشبرد سیاست خارجی، افزایش صادرات و گسترش نفوذ منطقه‌ای تبدیل شده است.

محدودیت‌های صنعت دفاعی ترکیه

با این حال، این دستاوردها به معنای استقلال فناورانه کامل نیست. نسخه‌های اولیه جنگنده کان به موتورهای آمریکایی اف۱۱۰ وابسته هستند.

ترکیه همچنان بخشی از تجهیزات مورد نیاز خود را وارد می‌کند. این تجهیزات شامل ریزالکترونیک، ماشین‌آلات تخصصی، مواد ویژه و قطعات الکترونیکی می‌شود.

ترکیه از این تجهیزات در هواپیماها، پهپادها، کشتی‌های جنگی و سامانه‌های پدافند هوایی استفاده می‌کند.

به همین دلیل، اف-۳۵ با وجود توسعه جنگنده کان، همچنان برای ترکیه اهمیت دارد.

گزینه‌های ترکیه برای حل پرونده اس-۴۰۰

ترکیه احتمالا به دنبال سازشی با مسکو درباره اس-۴۰۰ خواهد بود. این سازش می‌تواند شامل غیرفعال‌سازی سامانه، انتقال آن به کشور ثالث، بازگرداندن آن به روسیه یا ترتیبات دیگری باشد.

چنین اقدامی می‌تواند به واشنگتن اجازه دهد تایید کند که هیچ سامانه عملیاتی اس-۴۰۰ در خاک ترکیه باقی نمانده است.

با این حال، حتی اگر ترامپ در نهایت فروش اف-۳۵ به ترکیه را تایید کند، کنگره بعید است بدون تعیین شرایط قابل‌توجه، آنکارا را دوباره به این برنامه بازگرداند.

آزمونی برای سیاست خارجی ترکیه

برای آنکارا، اختلاف بر سر اف-۳۵ آزمون دیگری برای مدل سیاست خارجی ترکیه به شمار می‌رود.

ترکیه می‌تواند به تنوع‌بخشی روابط، توسعه صنعت دفاعی و جست‌وجوی سازش با مسکو و واشنگتن ادامه دهد. از سوی دیگر، ممکن است مجبور شود بپذیرد که دسترسی به حساس‌ترین فناوری‌های غربی، کنارگذاشتن برخی انتخاب‌های قبلی را ضروری می‌کند.

با توجه به فشارهای اقتصادی داخلی، هزینه سرسام‌آور برنامه‌های دفاعی ملی، تنش‌های متعدد منطقه‌ای و عزم اردوغان برای حفظ تصویر یک رهبر مستقل، تصمیم‌گیری برای آنکارا آسان نیست.

امتیاز دادن بر سر اس-۴۰۰ می‌تواند عقب‌نشینی به نظر برسد. کنارگذاشتن اف-۳۵ نیز محدودیت‌های غربی را برای سال‌ها حفظ می‌کند.

تلاش برای حفظ سامانه روسی و هم‌زمان دستیابی به جنگنده آمریکایی نیز احتمالا ترکیه را در همان بن‌بستی نگه می‌دارد که از سال ۲۰۱۹ با آن مواجه بوده است.

آینده اف-۳۵ ترکیه چه خواهد شد؟

اگر دقیق‌تر به این مسئله نگاه کنیم، باید گفت رویای اف-۳۵ ترکیه نه سقوط کرده و نه در آستانه تحقق قرار دارد.

این پرونده در یک بن‌بست حقوقی، سیاسی و راهبردی گرفتار شده است. ترکیه برای حل این بن‌بست باید راهکاری قطعی درباره اس-۴۰۰ ارائه کند و رضایت کنگره آمریکا را به دست آورد.

در غیر این صورت، ترکیه ممکن است سال‌ها در همین وضعیت معلق باقی بماند.