نخستین رویداد «پرده‌نو» با معرفی آثار برگزیده در ارگ کریم‌خانی به پایان رسید

فاطمه مقدم – فارس آگاه

نخستین رویداد «پرده‌نو» با معرفی سه اثر برگزیده به کار خود پایان داد؛ آریا قهرمانی، هنرمند ۱۹ ساله اهل فارس، رتبه نخست این رویداد را به دست آورد. مراسم اختتامیه نخستین دوره «پرده‌نو» روز گذشته در ارگ کریم‌خانی برگزار شد؛ رویدادی که با هدف پیوند میان نقاشی قهوه‌خانه‌ای، پرده‌خوانی و فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، شکل گرفته است.

در این دوره که با موضوع پرده‌خوانی واقعه عاشورا برگزار شد، ۴۰ شرکت‌کننده از استان‌های فارس، کرمان، تهران و خراسان رضوی آثار خود را ارائه کردند و در نهایت سه اثر به‌عنوان آثار برگزیده معرفی شدند؛ هر سه اثر برگزیده این دوره متعلق به هنرمندان استان فارس بود و آریا قهرمانی، هنرمند ۱۹ ساله، رتبه نخست را از آن خود کرد.

بر اساس نتایج این رویداد، به نفر نخست ۲۰ میلیون تومان، نفر دوم ۱۰ میلیون تومان و نفر سوم پنج میلیون تومان جایزه اهدا شد؛ همچنین اثر برگزیده نخست که با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و با الهام از نقاشی قهوه‌خانه‌ای خلق شده است، روی پرده چاپ خواهد شد و قرار است در مراسمی، یکی از نقالان قدیمی بر اساس این اثر به روایت‌گری بپردازد.

نخستین دوره «پرده‌نو» با انتشار فراخوان از سوم تیرماه ۱۴۰۵ آغاز شد و هدف آن بازآفرینی آیین‌ها و روایت‌های اصیل ایرانی در قالب پرده‌خوانی و ارائه این میراث به زبان و شیوه‌ای متناسب با مخاطب امروز بود.

داوری آثار این رویداد نیز با حضور متخصصان و استادان دانشگاه شیراز و دیگر مراکز علمی انجام شد و قرار است همکاری‌های علمی و تخصصی این مجموعه‌ها در ادامه مسیر «پرده‌نو» نیز ادامه پیدا کند.

«پرده‌نو» تلاش دارد با استفاده از ظرفیت‌های هوش مصنوعی، میان میراث روایی و تصویری ایران و ابزارهای نوین ارتباطی پیوند برقرار کند و زمینه‌ای برای بازتعریف هنرهای سنتی و انتقال آن‌ها به نسل جدید فراهم آورد.

معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی فارس دیروز در این مراسم، با اشاره به اینکه نقاشی قهوه‌خانه‌ای یکی از رشته‌های اصیل اما فراموش‌شده صنایع‌دستی است و شمار هنرمندان فعال آن در سراسر کشور به کمتر از انگشتان یک دست می‌رسد، اظهار کرد: ما با تکیه بر فناوری کاربردی هوش مصنوعی، برنامه‌ای برای احیای این هنر سنتی تدوین کرده‌ایم، اجرای این طرح به شرکت تسهیل‌گر مرکز نوآوری جیران واگذار شده است تا از طریق فراخوانی عمومی در سطح استانی و ملی، بازآفرینی نقاشی قهوه‌خانه‌ای را با ابزارهای هوش مصنوعی اقدام کند و پیش‌بینی ما این است که این رویکرد نوین با ادامه در رویدادهای آینده می‌تواند ضمن پاسداشت این میراث ناملموس ارزشمند، مخاطبان جدید و نسل جوان را به این هنر اصیل جذب کند.

مجید سلیمی، افزود: پرده‌خوانی به عنوان یکی از کهن‌ترین الگوهای عزاداری یاد کرد و گفت: در این شیوه سنتی، نقاشان وقایع کربلا را بر پرده ترسیم و نقالان با تکیه بر این تصاویر، روایت حماسه و مظلومیت امام حسین (ع) را برای عزاداران بازگو می‌کردند؛ اکنون رویداد «پرده‌نو» با هدف احیای این مدل ارزشمند و پیوند آن با فناوری‌های نوین به اجرای رویداد می پردازد.

وی با تأکید بر اینکه احیای نقاشی قهوه‌خانه‌ای با کمک هوش مصنوعی برای آیین‌های مذهبی و ملی در طول سال ادامه خواهد داشت، بیان کرد: امیدواریم بتوانیم روایتی نو از پرده‌خوانی به جامعه ارائه دهیم و مخاطبان تازه‌ و نسل جوان را به این هنر کهن جذب کنیم.

آرش کمانگیر روایت بعدی پرده‌نو برای مخاطب امروز است

محمدامین نجفی، دبیر فنی و اجرایی رویداد ملی پرده‌نو، نیز در این مراسم با اشاره به ثبت نقالی، داستان‌گویی نمایشی ایرانی در سال ۲۰۱۱ میلادی در ششمین اجلاس کمیته بین‌دولتی یونسکو در بالی اندونزی، در فهرست میراث فرهنگی ناملموس در معرض خطر، گفت: عنوان «هنر در معرض خطر فراموشی» که در ثبت نقالی ایرانی در یونسکو به آن اشاره شده، خود دلیلی بر ضرورت توجه به احیای این هنر در میان نسل جوان کشور است تا از فراموشی آن جلوگیری شود، اما نسل جوان، زبان نو می‌خواهد؛ حتی اگر بخواهیم تصور کنیم که نقالان بخواهند به زبان امروز با مخاطبان خود نقل کنند، به‌طور قطع این کار را به شکلی نو انجام خواهند داد.

وی در ادامه تأکید کرد: ما در رویداد «پرده‌نو» با محوریت «روایت سنت در زبان آینده» و با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، می‌کوشیم تا میراث کهن را از دنیای مدرن عبور دهیم و پدیده‌هایی نو خلق کنیم؛ هدف ما این است که این گنجینه‌های ارزشمند را که به دست فراموشی سپرده شده‌اند و نسل جدید از آن‌ها بی‌اطلاع است، دوباره زنده کنیم و به جریان اصلی زندگی روزمره بازگردانیم.

نجفی با اشاره به ظرفیت‌های هوش مصنوعی در تولید تصویر، تصریح کرد: تولید تصویر در این فضا با مشکلات زیادی همراه است و گاهی با ۶۰ تا ۷۰ درصد خطا مواجه می‌شود که می‌تواند به تحریف تصاویر منجر شود؛ برای مثال، اگر بخواهید دستوری برای تولید تصویری از دوره قاجار به هوش مصنوعی بدهید، در نهایت ممکن است تصویری تولید شود که شباهت‌هایی به فضاهای رومی بازسازی‌شده در فیلم‌ها داشته باشد، یا از المان‌های معماری عثمانی استفاده کند و حتی در نورپردازی از آثار نقاشی رنسانس الهام گرفته باشد.

وی ادامه داد: از این رو  به‌منظور ارائه خوراک صحیح به هوش مصنوعی، در زمینه نقاشی قهوه‌خانه‌ای با تلاش عمومی و گسترده‌ای از سوی کابران مختلف صورت گیرد تا این ابزار را بر اساس اطلاعات دقیق و مستند تربیت کنیم تا در سال‌های آینده که افزایش اعتماد به این هوش مصنوعی بیستر از امروز خواهد بود، تصاویر تولیدشده توسط هوش مصنوعی از هنر نقاشی قهوه‌خانه‌ای ایران تا حد امکان از تحریف مصون بماند و عناصر هنر غربی با ویژگی‌های هنر ایرانی در تولید تصاویر درهم‌آمیخته نشود.

دبیر فنی و اجرایی رویداد ملی پرده‌نو، با اشاره به محدودیت‌های هوش مصنوعی در بازنمایی دقیق هنرهای تاریخی گفت: هوش مصنوعی هیچ‌گاه اعتراف نمی‌کند که چیزی را نمی‌داند، زمانی که داده‌های آن درباره هنر دوره قاجار کامل نباشد، از نشانه‌ها و عناصر هنر اروپایی استفاده می‌کند؛ از این رو، تصمیم داریم هم‌زمان با برگزاری رویداد، آموزش‌هایی به شرکت‌کنندگان ارائه دهیم تا بتوانند در چارچوب علمی و تاریخی، پرامپت‌های دقیق‌تری بنویسند و تصاویر خلق‌شده به واقعیت هنر نقاشی قهوه‌خانه‌ای نزدیک‌تر باشد.

نجفی با اشاره به اینکه نخستین دوره این رویداد با کاستی‌هایی همراه بوده است و برخی آثار ارسال‌شده از کیفیت مطلوبی برخوردار نبوده‌اند، افزود: در نظر داریم با افزایش آموزش‌ها، در دوره‌های آینده پرده‌هایی تولید کنیم که از نظر تاریخی و هنری دقیق‌تر و به هنر اصیل نقاشی قهوه‌خانه‌ای و نقاشی پرده نزدیک‌تر باشند.

وی با اشاره به اینکه رویداهای پرده نو  با روایت واقعه عاشورا آغاز شده است، اظهار کرد: در گام‌های بعدی به سراغ داستان حماسی آرش کمانگیر خواهیم رفت تا روایتی اسطوره‌ای را برای مخاطب معاصر بازتعریف کنیم، در ادامه نیز تمامی آیین‌های مرتبط با پرده‌خوانی به رقابت گذاشته خواهند شد و حتی سنت‌های اصیلی مانند جشن مهرگان در پرده‌نو مورد توجه قرار خواهند گرفت تا با بهره‌گیری از ابزار هوش مصنوعی، بار دیگر در حافظه فرهنگی جامعه احیا شوند.

دبیر فنی و اجرایی رویداد ملی «پرده‌نو» همچنین از برنامه‌ریزی برای برگزاری ماهانه این رویداد خبر داد و عنوان کرد: امیدواریم در رویدادهای دیگری که به‌صورت ماهانه برگزار خواهند شد، بتوانیم با استقرار نمایشگرهای دیجیتال در کافه‌های مدرن سطح شهر، پرده‌های منتخب تولیدشده با هوش مصنوعی را در معرض دید مخاطبان قرار دهیم و زمینه آشنایی بیشتر نسل جدید با این میراث فرهنگی را فراهم کنیم.

اجرای تعزیه در محور زندیه با پرده‌های تولیدشده با هوش مصنوعی

در بخش دیگری از این مراسم، سولماز دهقانی، معاون هنری فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس، با ارائه پیشنهادی برای تبدیل دستاوردهای «پرده‌نو» به یک جریان فرهنگی مستمر، بر استفاده عملی از آثار تولیدشده در این رویداد تأکید کرد.

او پیشنهاد داد: پرده‌های منتخب «پرده‌نو» به‌عنوان پس‌زمینه در اجرای تعزیه‌های خیابانی مورد استفاده قرار گیرند و برای ترویج هنر نقالی نیز برنامه‌های نقالی در محور گردشگری زندیه برگزار شود؛ به‌گونه‌ای که نقالان با بهره‌گیری از پرده‌های دیجیتال تولیدشده در این رویداد، روایت‌های خود را برای شهروندان و گردشگران اجرا کنند.

دهقانی همچنین توصیه کرد: این برنامه‌ها در یک روز مشخص و با همکاری مدیریت محور زندیه برگزار شود تا هنر نقالی و پرده‌خوانی از فضای رویداد خارج شود و به متن زندگی شهری و فضاهای گردشگری شیراز راه پیدا کند.

این پیشنهاد را می‌توان یکی از مهم‌ترین برون‌دادهای نخستین دوره «پرده‌نو» دانست؛ چراکه در صورت تحقق، آثار تولیدشده در این رویداد صرفاً به‌عنوان آثار مسابقه باقی نمی‌مانند و می‌توانند در قالب اجراهای زنده، تعزیه و برنامه‌های فرهنگی، به مخاطبان و گردشگران عرضه شوند.

نقد یک نقاش به نخستین تجربه بازآفرینی نقاشی قهوه‌خانه‌ای با هوش مصنوعی

نباید بازآفرینی نقاشی قهوه‌خانه‌ای با هوش مصنوعی به تحریف این هنر منجر شود

در حاشیه این مراسم، حجت بینش، نقاش و مدرس نقاشی و صنایع‌دستی در دانشگاه هنر شیراز، در گفت‌وگو با «شهرمردم» به نقد اثر برگزیده نخستین رویداد پرده‌نو پرداخت و گفت: یکی از نقدهایی که به اثر برگزیده وارد است، شباهت آن به صحنه‌های جنگ در مجموعه‌هایی مانند «بازی تاج‌وتخت»  است؛ دلیل این مسئله آن است که هوش مصنوعی هر دستوری را بر اساس داده‌ها و تصاویری که در فضای مجازی در اختیار دارد، تحلیل و از میان آن‌ها استنتاج می‌کند و در نهایت نتیجه را در قالب تصویر یا متن ارائه می‌دهد.

این هنرمند که خود در زمینه نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز فعالیت دارد، در ادامه با اشاره به تفاوت‌های ساختاری میان نقاشی قهوه‌خانه‌ای و نقاشی غربی افزود: در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، پرسپکتیو به معنای رایج در نقاشی غربی وجود ندارد، در حالی که در اثر برگزیده، نوعی پرسپکتیو به سبک نقاشی غربی دیده می‌شود؛ در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، اگر هم نوعی پرسپکتیو وجود داشته باشد، بیشتر جنبه مقامی دارد؛ به این معنا که جایگاه و اهمیت شخصیت‌ها در تعیین اندازه و موقعیت آن‌ها  در اثر قهوه خانه ای نقش دارد.

وی توضیح داد: برای مثال، اگر شخصیتی از نظر جایگاه و مقام اهمیت بیشتری داشته باشد، حتی اگر در پلان‌های عقبی صحنه قرار گرفته باشد، ممکن است بزرگ‌تر از اشخاص یا عناصر موجود در پلان‌های جلویی تصویر شود؛ بنابراین، اندازه و جایگاه عناصر در نقاشی قهوه‌خانه‌ای الزاماً تابع فاصله آن‌ها از بیننده نیست، بلکه می‌تواند تابع اهمیت و مقام شخصیت باشد.

بینش در ادامه، رنگ‌بندی اثر برگزیده را نیز نامنطبق با ویژگی‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای دانست و گفت: در پرده‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای، فضای خیر و شر به‌وضوح از طریق انتخاب رنگ‌ها قابل تفکیک است؛ به‌گونه‌ای که شخصیت‌های مثبت و اولیای الهی معمولاً با رنگ‌هایی مانند آبی، سبز و سفید که نماد خیر هستند، به تصویر کشیده می‌شوند و در مقابل، اشقیا در روایت‌های عاشورایی با رنگ‌هایی مانند قرمز و سیاه نمایش داده می‌شوند؛ در حالی که در این اثر تولیدشده با هوش مصنوعی، تقریباً یک تُنالیته رنگی بر تمام شخصیت ها حاکم است و تقابل خیر و شر نه در شخصیت‌پردازی و نه در رنگ‌ها به‌درستی دیده نمی‌شود.

کسی که با هوش مصنوعی برای پرده خوانی تصویر می‌سازد، باید نقاشی ایرانی را بشناسد

وی با اشاره به اهمیت دقت در بازنمایی هنری که به‌عنوان میراث فرهنگی ایران به ثبت ملی رسیده است و با فرهنگ ایرانی ـ شیعی پیوند عمیقی دارد، اظهار کرد: در چنین رویدادهایی، با توجه به اهمیت تولید تصویر از هنر نقاشی قهوه‌خانه‌ای، لازم است شرکت‌کنندگان درباره تاریخ و ویژگی‌های نقاشی ایرانی مطالعه داشته باشند و کسی که می‌خواهد از هوش مصنوعی برای تولید چنین تصاویری استفاده کند، باید حداقل شناخت عمومی از این سبک نقاشی و همچنین ادبیات فارسی داشته باشد تا بتواند پرامپت مناسبی بنویسد و خروجی دقیق‌تری دریافت کند.

این نقاش و مدرس نقاشی ادامه داد: صرف اینکه یک فضای نبرد قدیمی با لباس‌هایی شبیه به پوشش شخصیت‌های مذهبی تصویر شود، نمی‌تواند بازنمایی درستی از نقاشی قهوه‌خانه‌ای باشد و در واقع ممکن است به نوعی بدعت در بازنمایی این هنر منجر شود؛ از آنجا که بسیاری از مردم کمتر به موزه‌ها مراجعه می‌کنند و شناخت مستقیمی از این سبک نقاشی ندارند، تکرار چنین خطاهایی در تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی می‌تواند به‌تدریج ذهنیت عمومی درباره نقاشی قهوه‌خانه‌ای را دچار تحریف کند.

بینش با تأکید بر قدرت بالای هوش مصنوعی در تکثیر و بازتولید تصاویر افزود: ممکن است مخاطب، به‌دلیل شباهت این تصاویر به فضاهایی که پیش‌تر در فیلم‌های هالیوودی دیده است، به‌تدریج تصویری متفاوت و نادرست از نقاشی قهوه‌خانه‌ای در ذهن خود شکل دهد؛ به همین دلیل، شناخت دقیق این هنر و ویژگی‌های بصری و روایی آن اهمیت زیادی دارد و برگزارکنندگان چنین رویدادهایی باید بر این موضوع تأکید بیشتری داشته باشند؛ چراکه نباید اقدامی که با هدف آشنایی مردم با هنر پرده‌خوانی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای انجام می‌شود، در نهایت به تحریف این هنر منجر شود.