خصوصی‌سازی چگونه  کمر خوشنام ترین برند ایران را شکست

معاون امور صنایع صمت فارس، در گفت‌وگو با «فارس آگاه»:

هنوز برای برگزاری مزایده کارخانه آزمایش تصمیمی گرفته نشده است

مزایده منوط به برگزاری جلسه مالکان با دستگاه‌های مرتبط استان است

فاطمه مقدم – فارس آگاه

کارخانه‌ای که روزگاری با خط تولید و نیروی کار شناخته می‌شد و در سوله‌هایش یخچال و فریزر و دیگر لوازم خانگی تولید می‌شد؛ امروز با گونی‌های پیاز پر شده است. تصاویری که مدتی پیش از کارخانه آزمایش مرودشت منتشر شد، بیش تصویری تلخ از سقوط کارخانه‌ای بود که زمانی نامش با تولید و صنعت در فارس گره خورده بود.

آزمایش برای مردم فارس فقط یک کارخانه نبود؛ نامی آشنا برای مردم فارس بود؛ کارخانه‌ای که به آن افتخار می‌کردند و حالا اما سوله‌هایش، به جای صدای خط تولید، میزبان کالاهایی است که هیچ نسبتی با روزهای تولید آزمایش ندارند؛ داستان تبدیل آزمایش به انبار، داستان امروز و دیروز نیست و بخشی از انبارهای این مجموعه از سال ۱۳۹۹ اجاره داده شده است.

آزمایش؛ کارخانه‌ای که پس از موفقیت در تهران به مرودشت آمد

کارخانه «آزمایش» در کیلومتر پنج جاده مرودشت به تخت‌جمشید، روزگاری یکی از مهم‌ترین واحدهای صنعتی فارس و از نام‌های شناخته‌شده صنعت لوازم خانگی ایران بود؛ آزمایش مرودشت، یکی از کارخانه‌هایی بود که بعد از موفقیت مجموعه در تهران راه‌اندازی شد.

محسن آزمایش در سال ۱۳۳۷ نخستین کارخانه صنعتی این مجموعه را در تهران راه‌اندازی کرد و پس از موفقیت در بازار، فعالیت خود را به شهرهای دیگری از جمله ساوه و مرودشت گسترش داد. کارخانه مرودشت در سال ۱۳۵۰ به این مجموعه پیوست و به یکی از مراکز مهم تولید لوازم خانگی تبدیل شد. مجموعه کارخانه‌های آزمایش در سال‌های اوج، علاوه بر تأمین بخشی از نیاز بازار داخلی، محصولات خود را به هفت کشور آسیای میانه و افغانستان نیز صادر می‌کردند و در همان دوران طلایی این مجموعه با حدود یک‌هزار و ۳۰۰ پرسنل در مرودشت و یک‌هزار نیروی انسانی در تهران، یکی از قطب‌های مهم اشتغال‌زایی کشور به حساب می‌آمد، اما سقوط آزمایش تنها به مرودشت ختم نمی‌شد و کارخانه تهران، که روزگاری قلب تولید این برند بود، پیش از مرودشت از چرخه تولید خارج شد.

خصوصی‌سازی کمر «آزمایش» را شکست

پس از پیروزی انقلاب، مدیریت کارخانه‌های صنعتی به «سازمان صنایع ملی ایران» واگذار شد و این وضعیت تا اوایل دهه ۸۰ شمسی ادامه داشت؛ اما با اجرای سیاست‌های اصل ۴۴ قانون اساسی، مسیر مالکیت آزمایش تغییر کرد. در سال ۱۳۸۲، این مجموعه به صندوق بازنشستگی کشوری واگذار شد و یک سال بعد، در قالب هلدینگ «پیام» که ۱۷ کارخانه را دربرمی‌گرفت، به بخش خصوصی فروخته شد؛ واگذاری‌ای که قرار بود راه را برای ادامه فعالیت و توسعه این صنعت قدیمی باز کند، اما در عمل آغاز دوره‌ای از افول تولید بود.

در سال ۱۳۸۴، کارخانه آزمایش مرودشت، همچنان یکی از واحدهای بزرگ تولید لوازم خانگی به شمار می‌رفت؛ در آن سال، مجموع کارگران دائم، موقت و نیروهای تحت پوشش پیمانکار این کارخانه به ۱۲۴۱ نفر می‌رسید و ۱۲ نوع محصول از جمله یخچال خانگی، فریزر، جاروبرقی و ماشین لباسشویی با تیراژ بالا در آن تولید می‌شد.

تولید یک میلیون دستگاه لوازم خانگی تا سال ۱۳۸۵

برای اینکه بفهمیم این کارخانه در آن سال‌ها چقدر بزرگ و فعال بود، کافی است نگاهی به ظرفیت تولیدش در سال ۱۳۸۵ بیندازیم. بر اساس اطلاعات صورت مالی شرکت آزمایش منتشر شده در «فرهیختگان»، واحد مرودشت در خردادماه آن سال ظرفیت تولید سالانه یک میلیون و پنج هزار دستگاه انواع لوازم خانگی را داشت؛ ظرفیتی که شامل ۲۴۳ هزار دستگاه یخچال خانگی، ۵۱ هزار دستگاه فریزر خانگی، ۹۵ هزار دستگاه ماشین لباسشویی، ۴۶ هزار دستگاه انواع یخچال‌فریزر، ۳۰ هزار دستگاه فریزر و یخچال‌فریزر، ۸۰ هزار دستگاه پمپ تخلیه لباسشویی و ۴۶۰ هزار دستگاه پمپ کولر می‌شد.

این ظرفیت تولید اما خیلی زود با کاهش نیروی انسانی و افت فعالیت کارخانه کاهش یافت. اطلاعات صورت مالی شرکت نشان می‌دهد که در سال ۱۳۸۷، تنها ۴۵۶ نفر به‌طور مستقیم در آزمایش مرودشت مشغول به کار بودند و با احتساب مشاغل غیرمستقیم، بیش از ۵۰۰ نفر از اشتغال خود به فعالیت این کارخانه وابسته بودند؛ مجموعه‌ای که تنها چند سال پیش از آن، بیش از هزار نیروی دائم، موقت و پیمانکاری داشت.

از سال ۱۳۸۸ نشانه‌های بحران آشکارتر شد و در سال ۱۳۹۱ به اعتراضات کارگری رسید. تولید و اشتغال در کارخانه هر سال کوچک‌تر می‌شد و همزمان، یکی از مهم‌ترین پایه‌های تولید آزمایش نیز از بین رفت. دی‌ماه ۱۳۹۵، مدیرکل وقت دفتر صنایع فلزی و لوازم خانگی وزارت صنعت، معدن و تجارت اعلام کرد که کارخانه آزمایش تهران تعطیل شده و ماشین‌آلات آن به کارخانه مرودشت منتقل شده است.

به این ترتیب، مرودشت به آخرین امید برای ادامه حیات تولید آزمایش تبدیل شد؛ اما این امید نیز دوام چندانی نداشت. با توقف تولید در مرودشت، چراغ تولید این برند قدیمی عملاً در هر دو واحد اصلی خاموش شد و در نهایت در سال ۱۳۹۷ انحلال شرکت آزمایش در روزنامه رسمی منتشر شد.

عقبگرد از خط تولید به انبارداری صیفی‌جات!

اگرچه در سال‌های پس از تعطیلی، تلاش‌های متعددی از طرف مقامات دولتی برای جذب سرمایه‌گذار و احیای خطوط تولید، از جمله در حوزه خودروسازی و ادوات کشاورزی، انجام شد، این تلاش‌ها به نتیجه نرسید و موانع حقوقی و بانکی و نبود همکاری لازم از سوی مدیران وقت مجموعه، مسیر احیا را به بن‌بست رساند.

پرونده کارخانه آزمایش که از نیمه دوم دهه ۹۰ تقریباً بسته شده بود، پس از اعلام انحلال شرکت به حاشیه رفت و کمتر کسی سراغ مجموعه‌ای را گرفت که روزگاری یکی از نام‌های شناخته‌شده صنعت لوازم خانگی ایران بود.

بخش‌هایی از این مجموعه در مرودشت با فاصله گرفتن از فضای تولید به مرور به محل انبارداری تبدیل شده است.

آزمایش هنوز هم از نظر وسعت، یک مجموعه صنعتی بزرگ به شمار می‌رود؛ حدود ۳۰ هکتار زمین و نزدیک به ۹ هکتار فضای مسقف و سوله‌هایی که می‌توانند دوباره محل تولید و اشتغال باشند و همین ظرفیت باعث شده است تا در سال‌های گذشته، بارها بحث فروش یا واگذاری این مجموعه مطرح شود، اما هر بار این موضوع به نتیجه نرسید و مالکان با انتقال آن موافقت نکردند؛ حالا اما پس از سال‌ها افت و خیز این کارخانه خبر از تغییر این رویکرد می‌رسد و مالکان برای فروش شفاف مجموعه اعلام آمادگی کرده‌اند و همین موضوع بار دیگر بحث تعیین تکلیف آزمایش را به میان آورده است.

سرگردانی؛ پیشانی‌نوشت «آزمایش»

جعفر قادری، نماینده مردم شیراز و زرقان در مجلس شورای اسلامی و عضو کمیسیون اقتصادی، چهارم شهریور ۱۴۰۵ در گفت‌وگو با خبرگزاری ایلنا، از آمادگی سهامداران این مجموعه برای فروش خبر داده است و به گفته او، در حالی که مالکان پیش از این تمایلی به واگذاری یا اجاره بلندمدت مجموعه نداشتند، اکنون شرایط برای ورود خریداران جدید فراهم شده است.

براساس اظهارات قادری اگرچه در گذشته ایده‌هایی نظیر تبدیل این محدوده به شهرک‌های صنفی و صنعتی مطرح بود، اما اکنون اولویت مدیران اقتصادی استان با سرمایه‌گذارانی است که نه‌تنها توان مالی، بلکه برنامه‌ای عملیاتی برای توسعه ظرفیت تولید داشته باشند.

این البته اولین باری نیست که این کارخانه برای فروش گذاشته می‌شود؛ با آغاز دولت سیزدهم نهضتی برای رستاخیز کارخانه‌های مرده چون آزمایش در مرودشت، ارج در اصفهان، به پا شد تا مثلاً این دو کارخانه قدیمی که در بستر احتضار بودند بار دیگر با تمام ظرفیت به دامن صنعت کشور بازگردند و زمانی که کمتر از سه ماه از آغاز دولت و تنها دو هفته از انتصاب مدیریت عالی استان می‌گذشت، رئیس‌جمهور در سفری بی‌خبر و بدون تشریفات مستقیماً به کارخانه «آزمایش» رفت.

وی با مشاهده وضعیت این کارخانه قدیمی که آن را «اسفناک» خواند، اولین مأموریت احیای کارخانه‌های خاموش را به استانداری فارس سپرد، اما برخلاف آن امیدهای بزرگ، سرنوشت آزمایش در مسیر رستاخیز پیچیده‌تر از چیزی بود که با حکم و دستور به جریان بیفتد.

آنچه در خرداد ۱۴۰۱ به عنوان افتتاحیه جشن گرفته شد، چیزی جز مونتاژ صوری چند آب‌گرمکن و کولر آبی جابه‌جا شده از شعب دیگر نبود؛ ترفندی برای فریب افکار عمومی؛ در حالی که سوله‌های این میراث صنعتی به انبار مواد غذایی شرکت‌های زنجیره‌ای تبدیل شده بود، مدیران مجموعه نه اراده‌ای برای تولید داشتند و نه قصدی برای بازگشت به چرخه صنعت، و حال باید دید آیا با تغییر رویکرد مالکان و تداوم پیگیری‌های مسئولان، پیمانکاران توانمندی را خواهند یافت که بتوانند این مجموعه را دوباره به چرخه تولید کشور بازگردانند یا همچنان در کش‌وقوس‌های انتخاب سرمایه‌گذار باقی خواهد ماند؟!

آزمایش همچنان در انتظار تصمیم برای مزایده

مجید کشاورز، معاون امور صنایع صمت فارس، در گفت‌وگو با «شهر مردم» با اشاره به اینکه این مجموعه در جریان گفت‌وگوی جعفر قادری با مالکان کارخانه قرار دارد، گفت: قرار بود برای تصمیم‌گیری درباره برگزاری مزایده، جلسه‌ای با حضور سهامداران و نماینده مجلس، نمایندگان اداره‌کل امور اقتصادی و دارایی، اداره‌کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سایر دستگاه‌های متولی در اداره‌کل صمت برگزار شود تا دلایل مالکان برای واگذاری مجموعه و برگزاری مزایده مورد بررسی قرار گیرد.

وی افزود: این جلسه هنوز برگزار نشده است، بنابراین در حال حاضر نمی‌توان درباره برگزاری یا عدم برگزاری مزایده اظهارنظر قطعی کرد؛ همچنین تاکنون ارزش‌گذاری به‌روزی از این مجموعه انجام نشده و اداره‌کل صمت همچنان منتظر برگزاری جلسه بررسی و ارائه اطلاعات لازم از سوی مالکان است.

کشاورز با اشاره به وضعیت بدهی‌های کارخانه نیز گفت: بخش قابل‌توجهی از بدهی‌های این مجموعه تسویه شده، اما جزئیات و مستندات مربوط به میزان و نحوه تسویه بدهی‌ها که برای تصمیم‌گیری درباره واگذاری و برگزاری مزایده اهمیت دارد، هنوز به اداره‌کل ارائه نشده است.

به هر رو کارخانه «آزمایش» تنها یک مجموعه صنعتی در کیلومتر پنج جاده مرودشت به تخت‌جمشید نیست؛ این کارخانه، بخشی از شناسنامه و نشان تجاری استان فارس است. آزمایش، نمادی از گذار باشکوهِ این منطقه از دوران سنت به عصر صنعت بود؛ پیوند میان مرودشت و تکنولوژی مدرن که روزگاری نام فارس را در بازارهای جهانی می‌پروراند.

از این منظر، خاموشی چرخ‌های تولید در آزمایش، تنها یک ضرر اقتصادی ساده نیست. تعطیلی آزمایش معنای دیگری هم داشت؛ انگار بخشی از رونق و امیدی که مردم استان به صنعت و آینده شهرشان داشتند، همراه با خاموش شدن خط تولید از بین رفت.