گنج پنهان در ورودی شهر ، آغاز هفته شیراز با آیین تعویض قرآن دروازه قرآن

جلال‌الدین عرفانی – فارس آگاه

پانزدهم اردیبهشت در تقویم جهان‌شهر شیراز، تنها یک تاریخ ساده برای ثبت در دفتر ایام نیست؛ بلکه ترجمان روشن هویت، اصالت و حافظه تاریخی سرزمینی است که آن را به «جنت‌طراز» می‌شناسند، این روز، میثاق دوباره شهروندانی است که در سایه‌سار گنبدهای فیروزه‌ای حرم مطهر شاهچراغ(ع) و در ترنم غزل‌های حافظ و سعدی، زیست معنوی خود را معنا می‌کنند.

جهان‌شهر شیراز، این آشیانه جاودانه ادب، فلسفه و هنر، شهر حکمت ملاصدرا و شهر هزار شاعر، بار دیگر در آستانه میانه بهار، آغوش خود را به روی اردیبهشت گشود تا آغاز هفته‌اش را با آیینی آمیخته به عطر قرآن در کهن‌دروازه خویش جشن بگیرد؛ اینجا، در جایی که کوه و کلام وحی به هم می‌رسند، جهان‌شهر شیراز پیوند ناگسستنی سنت و معاصر را در میان باغ‌های بهشتی قصردشت و بنای پرخاطره دروازه قرآن تکرار می‌کند تا یادآور شود که این دیار، همواره پایتخت فرهنگ و ادب و پاک‌ترین کلان‌شهر کشور بوده است و خواهد ماند.

در نخستین ساعت بامداد پانزدهم اردیبهشت، زمانی که نخستین پرتوهای نور بر پیشانی کوه خوی تکیه می‌زد، برنامه «گنج پنهان» با محوریت آیین تعویض قرآنِ دروازه قرآن برگزار شد؛ این مراسم با حضور جمعی از مدیران ارشد استانی، مسئولان شهری، اصحاب رسانه و نخبگان فرهنگی برگزار گردید؛ آیینی که نه یک تکلف اداری، بلکه پیوندی عمیق با روح شهر و مردمانش دارد و هر ساله با گفتمانی تازه اما ریشه‌دار، برکت و معنویت را روانه ذهن و زندگی مردم جهان‌شهر شیراز می‌کند.

جهان‌شهر و افق یکصد شهر برتر در مسیر توسعه

شهردار شیراز در این مراسم با تبریک آغاز هفته شیراز به تمامی شهروندان و علاقه‌مندان به فرهنگ ایرانی تصریح کرد: این آیین نمادین، آغاز هفته شیراز را در نخستین ساعت روز بر فراز بنای فاخر و ماندگار دروازه قرآن رقم زد؛ بنایی که برای ما تنها یک سازه معماری نیست، بلکه حال‌وهوای یک موزه زنده و پویا را دارد و کمتر مسافر یا گردشگری است که قدم به جهان‌شهر شیراز بگذارد و بی‌آنکه از این گذرگاه مقدس عبور کند، طعم ورود به شهر را چشیده باشد؛ دروازه قرآن، شناسنامه بصری و معنوی شهر ماست.

محمدحسن اسدی ادامه داد: جهان‌شهر شیراز با داشتن بناهای تاریخی بی‌نظیر، هویت عمیق ایرانی اسلامی، باغات قصردشت، فضاهای شهری منحصربه‌فرد و آب‌وهوای مطلوب، امروزه نه تنها در ایران بلکه در سطح جهانی به عنوان شهری مطرح شناخته می‌شود، نجیب‌زادی و فرهنگ‌وری مردم این دیار، سرمایه‌ای است که مسئولیت ما را در قبال حفظ و معرفی این میراث، سنگین‌تر از هر زمان دیگری می‌کند و ما میراث‌دار شهری هستیم که در هر گوشه‌اش، نشانی از هنر و معنویت نهفته است.

وی با تأکید بر افق‌گذاری‌های جدید در مدیریت شهری خاطرنشان کرد: شهرداری شیراز شعار و هدف‌گذاری خود را بر این پایه استوار کرده است که این شهر در زمره یکصد شهر برتر دنیا قرار گیرد و این یک شعار تبلیغاتی نیست، بلکه یک برنامه عملیاتی است؛ همکاران من در بخش‌های مختلف شهرداری، در حال بررسی دقیق مصادیق شهرهای برتر دنیا و تطبیق شاخص‌های جهانی با ظرفیت‌های بومی هستند، هدف ما این است که جهان‌شهر شیراز را به عنوان یک کلان‌شهر ایرانی اسلامی، فرهنگی، ادبی و تاریخی در جایگاه حقیقی‌اش در نقشه گردشگری و مدیریتی جهان بنشانیم؛ رسیدن به این افق، با توجه به پیشینه درخشان شیراز، دور از دسترس نیست به شرط آنکه همت جهادی مسئولان با همراهی مردم فهیم همراه شود.

اسدی در بخش دیگری از سخنان خود به پروژه‌های کالبدی مرتبط با این هویت اشاره کرد و گفت: طرح احداث یک پارک بزرگ چهارهزار هکتاری در شمال شهر در حال پیگیری است که از محدوده منصورآباد آغاز شده و تا چند ماه آینده فاز نخست آن به بهره‌برداری می‌رسد، این فضای سبز گسترده که از ضلع شمالی بزرگراه آیت‌ا… حائری شیرازی و شهید سلیمانی عبور می‌کند و به ارتفاعات جوادیه، اکبرآباد، زیباشهر و کوه‌های مشرف بر آرامگاه سعدی می‌رسد، پیونددهنده نشانه‌های جغرافیایی شهر خواهد بود؛ در این میان، دروازه قرآن به عنوان یکی از نقاط شاخص و قلب تپنده این مسیر سبز، جایگاه ویژه‌ای خواهد داشت.

شهردار جهان‌شهر شیراز افزود: معتقدیم هیچ المان مدرن و تازه‌ای نمی‌تواند جایگاه نوستالژیک و تاریخی دروازه قرآن را در حافظه جمعی غصب کند و هر سازه جدیدی که در این محور ساخته شود، باید معنا و اعتبار خود را در نسبت با این بنای اصیل بازتعریف کند.

وی همچنین بهره‌برداری از پروژه‌هایی نظیر میدان نقاره‌خانه، موزه بلدیه، و توسعه ناوگان حمل‌ونقل شهری را از جمله هدایای شهرداری در هفته شیراز به شهروندان برشمرد و تأکید کرد: سال گذشته میزبان سفرا و هیئت‌های بین‌المللی بودیم که بازخوردهای بسیار مثبتی داشت، اما امسال با توجه به شرایط خاص کشور و ضرورت رعایت اقتضائات عمومی، برنامه‌ها با رویکردی متناسب با روح جامعه و احترام به فضای عمومی پیش‌بینی شده است تا انشا… برکت این ایام در زندگی همگان جاری شود.

دروازه قرآن؛ نمادی یگانه در جغرافیای جهان اسلام

معاون گردشگری و زیارت استانداری فارس نیز در این آیین معنوی، با اشاره به جایگاه راهبردی شیراز در حوزه گردشگری مذهبی و فرهنگی بیان کرد: امروز در حالی آغاز هفته شیراز را جشن می‌گیریم که با محوریت شورای اسلامی شهر و شهرداری، سند جامع «سومین حرم اهل بیت(ع)» تدوین و تصویب شده است، این سند، نقشه راه ما برای توسعه شهر بر پایه ارزش‌های معنوی است؛ ویژگی ممتاز و منحصربه‌فرد جهان‌شهر شیراز، پیوند ظریف و هنرمندانه میان دین، هنر و حماسه است، مثلثی که هویت این مرز و بوم را می‌سازد.

مهدی پارسایی در ادامه تحلیل تاریخی خود از بنای دروازه قرآن تصریح کرد: یک پرسش کلیدی همواره مطرح است که نقش نمادین این طاق چیست و چه نسبتی با کالبد شهر دارد؟ در شهرهای تاریخی، دروازه‌ها معمولاً در لبه‌های حصار شهر و با کارکرد صلب حفاظتی و نظامی ساخته می‌شدند تا مانع ورود بیگانگان شوند، اما طاق قرآن در شیراز، خارج از محدوده حصار تاریخی و در گلوگاه ورود به دشت شیراز بنا شده است؛ این یعنی کارکرد آن از همان ابتدا نه دفاعی، بلکه آیینی، معنوی و خوش‌آمدگویی بوده است.

وی با مقایسه این بنا با نمونه‌های جهانی افزود: جهان‌شهر شیراز تنها شهر در ایران و شاید در کل جهان اسلام است که ورودی آن با یک طاق قرآن مزین شده است و در تمدن غرب، ما با «طاق‌های نصرت» روبرو هستیم که معمولاً پس از جنگ‌ها و برای نمایش قدرت نظامی و پیروزی فاتحان ساخته می‌شدند، اما در فرهنگ شیرازی، طاقی بنا شده که نه برای ستایش جنگ، بلکه برای تکریم کلام الهی است؛ مسافر با عبور از زیر این طاق، خود را در پناه خدا می‌بیند و این نشان‌دهنده جهان‌بینی متعالی مردمانی است که صلح و معنویت را بر صدر نشانده‌اند.

پارسایی به پیوند میان بناهای مذهبی شهر اشاره کرد و یادآور شد: در تاریخ جهان‌شهر شیراز، دو بنای مهم یعنی طاق قرآن و عمارت «بیت‌المصحف» در مسجد جامع عتیق، در یک منظومه فرهنگی مشترک تعریف می‌شوند، این منظومه، همان سنت دیرینه کتابت و هنر خوشنویسی است که شیراز را به قطب کتابت قرآن در سده‌های گذشته تبدیل کرده بود؛ آیین تعویض قرآن، در واقع احیای همین سنت فراموش‌شده و بازگشت به ریشه‌های هنری شهر است.

معاون استانداری فارس پیشنهاد داد: برای آنکه این حرکت عمق بیشتری بیابد، باید سنت سفارش نگارش قرآن به هنرمندان برجسته خوشنویس به صورت سالانه تداوم داشته باشد، انشا… باید شرایطی فراهم شود که هر سال در هفته شیراز، از یک نسخه جدید که توسط اساتید فعلی کتابت شده است رونمایی گردد تا کارگاه کتابت در این شهر همیشه زنده بماند، همچنین پیشنهاد می‌کنم جایزه بین‌المللی «ابن‌مقله» در حوزه خوشنویسی به میزبانی شیراز تعریف شود تا بتوانیم سهم این جهان‌شهر را در معرفی هنر قدسی کتابت به جهانیان بازپس بگیریم و بر اعتبار جهانی این دیار بیفزاییم.

آیین تعویض قرآن؛ استمرار سنت‌های زنده و فرهنگ عامه

معاون شهردار و رئیس سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری شیراز نیز در بخش دیگری از این مراسم، به تبیین ابعاد مردمی این آیین پرداخت و اظهار کرد: امسال برای سومین سال پیاپی در این دوره مدیریتی، آیین تعویض قرآن دروازه قرآن به عنوان برنامه افتتاحیه هفته شیراز برگزار می‌شود و این استمرار نشان‌دهنده باور ما به سنت‌های زنده شهری است، شیراز تنها شهری است که بیش از یازده قرن، از دوران طاق سنگی اولیه تا دروازه فعلی، قرآن را بر سر سفره ورودی خود نشانده است و این عالی‌ترین نشانه هویت اسلامی و ریشه‌های عمیق اعتقادی مردم ماست.

محمدعلی چوبینی با اشاره به نفوذ این آیین در لایه‌های مختلف زندگی مردم تصریح کرد: در فرهنگ عامه و حافظه جمعی مردم جهان‌شهر شیراز، این بنا با لحظات حساس زندگی گره خورده است، از دیرباز، سنت گذر از زیر قرآن در هنگام سفر، ازدواج یا آغاز کارهای بزرگ، بخشی از مناسک زندگی شیرازی‌ها بوده است و حتی امروز هم عروس و دامادها یا خانواده‌هایی که عزیزی را به سفر می‌فرستند، حضور در کنار دروازه قرآن را مایه خیر و برکت می‌دانند، الحمد… که این پیوند میان فضای عرفی و معنای آیینی همچنان مستحکم باقی مانده است.

وی در خصوص جزئیات قرآن‌های کتابت شده توضیح داد: حمایت از هنرمندان بومی برای ما اولویت است، سال گذشته از نسخه ارزشمند استاد فهم رونمایی شد که در آن زمان مراحل صحافی و جلدسازی آن به طور کامل طی نشده بود، اما امسال با تلاش‌های انجام شده، نسخه کامل این مصحف شریف با اسکن باکیفیت و صحافی نفیس آماده شد تا در محفظه مخصوص قرار گیرد. این اقدام، یعنی تبدیل یک اثر هنری به یک نماد کاربردی شهری، که باعث می‌شود هنر خوشنویسی از موزه‌ها به متن زندگی مردم بیاید.

چوبینی با قدردانی از اهالی رسانه که در بازتاب این رویداد معنوی تلاش می‌کنند، افزود: دروازه قرآن نه تنها برای مجاوران، بلکه برای زائران و گردشگران نیز یک «گنج پنهان» است و بسیاری از مسافران نخستین خاطره تصویری خود از شیراز را در لحظه عبور از زیر این قرآن ثبت می‌کنند، ما وظیفه داریم این حس امنیت و معنویت را تقویت کنیم، برنامه گنج پنهان تلنگری است برای یادآوری اینکه جهان‌شهر شیراز ثروت‌های بی‌پایانی در لایه‌های تاریخی و آیینی خود دارد که باید یکی‌یکی بازشناسی و معرفی شوند.

رئیس سازمان فرهنگی شهرداری در پایان خاطرنشان کرد: انشا… با تداوم این مسیر، هفته شیراز هر سال با برکت نام قرآن آغاز خواهد شد تا نشان دهیم که توسعه کالبدی شهر، بدون پیوست‌های فرهنگی و هویت‌بخش، کالبدی بی‌روح خواهد بود؛ آیین تعویض قرآن، معنای واقعی هویت ماست؛ هویتی که در استمرار سنت‌های زنده و مردمی معنا می‌یابد و جهان‌شهر شیراز را در صدر تقویم فرهنگی ایران برجسته می‌سازد.

شایان ذکر است در پایان این مراسم، طی آیینی معنوی و با احترام ویژه، قرآن قدیمی از فراز دروازه خارج و با نسخه جدید و هنری تعویض گردید تا هفته شیراز در سایه‌سار کلام وحی و از تنها دروازه قرآن کشور رسماً آغاز شود.