این محراب روی یکی از بلوک‌های سنگی کاخ‌های هخامنشی حجاری شده است و احتمال می‌رود به دوره اتابکان فارس تعلق داشته باشد

فاطمه مقدم-فارس آگاه

کشف یک محراب تاریخی در جریان عملیات ساماندهی و مرمت کاروانسرای مظفری محوطه جهانی پاسارگاد، توجهات را به یکی از دوره‌های کمتر شناخته‌شده حیات این مجموعه جهانی جلب کرده است؛ این محراب در جریان اقدامات حفاظتی شناسایی و بلافاصله مستندسازی شد و اکنون تحت بررسی‌های تخصصی قرار دارد.

اگرچه هنوز دوره دقیق ساخت این محراب اعلام نشده است، اما وجود آن در کاروانسرای پاسارگاد می‌تواند نشان‌دهنده استمرار استفاده از این محوطه در دوره‌های اسلامی باشد.

پاسارگاد که بیشتر با آثار هخامنشی و آرامگاه کوروش شناخته می‌شود، در سده‌های پس از سقوط هخامنشیان نیز متروک نشد و در دوره‌های مختلف، کاربری‌های تازه‌ای یافت. ساخت کاروانسرا، مسجد و دیگر بناهای خدماتی در اطراف این مجموعه، گواهی بر تداوم حضور انسان در این محوطه تاریخی است و این کشف می‌تواند حلقه ارتباطی این مجموعه باستانی را با دوره‌های اسلامی زنده‌تر کند و حیات پاسارگاد را که در افکار عمومی عمدتاً به عنوان نماد تمدن هخامنشی شناخته می‌شود و روایت‌های مربوط به دوره‌های پس از آن کمتر در کانون توجه قرار داشته است را غنی‌تر.

مدیر پایگاه جهانی پاسارگاد در گفت وگو با «فارس آگاه» در خصوص جزئیات کشف یک محراب تاریخی در محوطه کاروانسرای مظفری پاسارگاد، گفت: این اثر بر روی یکی از بلوک‌های سنگی متعلق به کاخ‌های هخامنشی حجاری شده و در جریان عملیات ساماندهی و بازگرداندن سنگ‌ها به محل اصلی خود شناسایی شده است.

محمد نصیری اظهار کرد: محراب در حیاط کاروانسرا و در میان بلوک‌های سنگی قرار داشت، از آنجا که در حال اجرای طرح ساماندهی و انتقال برخی از بلوک‌های سنگی به جایگاه اولیه آن‌ها در کاخ‌های پاسارگاد هستیم، هنگام جابه‌جایی یکی از سنگ‌ها متوجه شدیم که بر روی سطح زیرین آن نقش یک محراب حجاری شده است؛ این بخش به سمت زمین قرار داشت و به همین دلیل تاکنون دیده نشده بود.

وی با اشاره به پیشینه اسلامی محوطه پاسارگاد افزود: آرامگاه کوروش دست‌کم از حدود ۲۰۰ سال پیش به عنوان آرامگاه کوروش شناخته شده است، اما پیش از آن مردم این بنا را به عنوان آرامگاه مادر حضرت سلیمان می‌شناختند و آن را مکانی زیارتی می‌دانستند و به همین دلیل، روستای مجاور نیز «مادر سلیمان» نام گرفت و منطقه با عنوان «مشهد ام‌النبی» شناخته می‌شد؛ این موضوع نشان می‌دهد که محوطه پاسارگاد در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه پس از اسلام، همچنان مورد استفاده و توجه مردم بوده است.

نصیری ادامه داد: در دوره اتابکان فارس، به دلیل حضور زائرانی که برای زیارت این آرامگاه به منطقه می‌آمدند، کاروانسرایی در فاصله حدود یک‌صد متری آرامگاه ساخته شد تا پاسخگوی نیاز مسافران و زائران باشد.

کاروانسرای موسوم به مظفری که به گفته مدیر پایگاه جهانی پاسارگاد محراب در حیاط آن کشف شده، بنایی با مساحت حدود ۲۰۸ متر مربع است که در نزدیکی آرامگاه کوروش قرار دارد؛ این بنا با نقشه‌ای نامنظم و با استفاده از سنگ‌های سفید منتقل‌شده از کاخ‌های کوروش ساخته شده و دارای ایوانی به عرض حدود ۳۰ متر با پایه‌های سنگی نامنظم و مربع‌شکل و اتاق‌های کوچک و بزرگ در پیرامون آن است.

مدیر پایگاه جهانی پاسارگاد با بیان اینکه بخش قابل توجهی از مصالح این کاروانسرا از بناهای هخامنشی تأمین شده است، خاطرنشان کرد: متأسفانه در دوره اتابکان و حتی در دوره‌های بعد، مردم بسیاری از سنگ‌های کاخ‌های کوروش، از جمله کاخ بارعام، کاخ اختصاصی، آب‌نماها و کوشک‌هایی را که امروز اثری از آن‌ها باقی نمانده است، به این محل منتقل کردند و در ساخت کاروانسرا و حتی خانه‌های خود به کار بردند؛ در واقع، کاخ‌های کوروش در آن دوره به نوعی به معدن سنگ تبدیل شده بود.

وی توضیح داد: سنگی که محراب روی آن حجاری شده نیز یکی از همین بلوک‌های هخامنشی است که از مجموعه کاخ‌ها به کاروانسرا انتقال یافته و بعدها نقش محراب روی آن تراشیده شده است.

نصیری در عین حال تأکید کرد که آرامگاه کوروش به دلیل انتساب آن به مادر حضرت سلیمان از این سرنوشت مصون ماند و ادامه داد: مردم به این بنا احترام می‌گذاشتند و از آن حفاظت می‌کردند، حتی براساس روایت‌های تاریخی، به دلیل اینکه این آرامگاه را متعلق به یک زن می‌دانستند، تنها زنان اجازه ورود به فضای داخلی و زیارت آن را داشتند.

مدیر پایگاه جهانی پاسارگاد درباره ویژگی‌های محراب کشف‌شده نیز اظهار کرد: نمونه مشابه این نقش پیش از این بر بدنه آرامگاه کوروش نیز وجود داشته است، البته محراب آرامگاه از نظر ابعاد بزرگ‌تر است و بر روی آن آیاتی از قرآن نیز دیده می‌شود؛ بنابراین اصل نقش محراب پدیده جدیدی در پاسارگاد نیست، اما کشف نمونه‌ای دیگر از آن بر روی یک بلوک هخامنشی از نظر تاریخی و پژوهشی اهمیت دارد.

وی درباره قدمت این اثر نیز اعلام کرد: بر اساس گمانه‌های اولیه، احتمال دارد این محراب به دوره اتابکان فارس تعلق داشته باشد، اما این تنها یک فرضیه اولیه است و ممکن است با انجام مطالعات تخصصی تغییر کند؛ گروه باستان‌شناسی مستقر در پایگاه جهانی پاسارگاد مطالعات مستندنگاری، آسیب‌شناسی و بررسی‌های تطبیقی را آغاز خواهند کرد و تا پایان این بررسی‌ها نمی‌توان درباره تاریخ دقیق ساخت یا اهمیت نهایی این اثر با قطعیت اظهار نظر کرد.

نصیری همچنین به دیگر آثار اسلامی موجود در محوطه اشاره کرد و افزود: در دوره اتابکان، مسجدی نیز در مجاورت آرامگاه ساخته شد که به مسجد اتابکی معروف است و ماکت آن هم‌اکنون در موزه پایگاه پاسارگاد نگهداری می‌شود؛ این مسجد نیز با استفاده از سنگ‌ها و قطعات ستون‌های منتقل‌شده از کاخ‌های کوروش ساخته شده بود، البته این بنا به شکل متداول مساجد امروزی نبود و بیشتر شامل چند ستون و یک فضای روباز می‌شد.

وی تصریح کرد: در همان دوره، قبرهایی نیز در اطراف آرامگاه ایجاد شده بود که به گفته منابع تاریخی، محل دفن برخی افراد سرشناس بوده استف در جریان آماده‌سازی محوطه برای برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، بخش زیادی از قطعات باقی‌مانده مسجد و بلوک‌های سنگی به محل کاخ‌ها بازگردانده شد؛ همچنین سنگ‌قبرهای شاخص به موزه هفت‌تنان شیراز انتقال یافت و بخشی از آثار دیگر نیز از میان رفت.

مدیر پایگاه جهانی پاسارگاد در پایان درباره سرنوشت محراب کشف‌شده گفت: عملیات حفاظت اضطراری برای جلوگیری از آسیب به این اثر آغاز شده است و محراب تا زمان راه‌اندازی موزه اصلی پاسارگاد، در موزه سنگ پایگاه جهانی که در کاروانسرا قرار دارد، نگهداری خواهد شد و پس از آن احتمالاً به موزه اصلی منتقل می‌شود.

در نزدیکی آرامگاه کوروش بنایی به مساحت 208 متر مربع وجود دارد که با طرحی نامنظم با استفاده از سنگ های سفید از کاخ های کوروش ساخته شده است.

این بنا که به کاروانسرای مظفری شهرت دارد دارای ایوانی به عرض 30 متر با اسکله‌های سنگی نامنظم و مربع و اتاق‌های کوچک و بزرگ اطراف آن است.

محوطه میراث جهانی پاسارگاد در دشت مرغاب در محوطه‌ای به طول ۲/۵ کیلومتر بر پا گردیده است؛ این مجموعه شامل بناهایی چون آرامگاه کوروش، باغ پادشاهی پاسارگاد، کاخ دروازه، کاخ بارعام، کاخ اختصاصی، دو کوشک، آب نماهای باغ شاهی، آرامگاه کمبوجیه، ساختارهای دفاعی تل تخت، کاروانسرای مظفری، محوطه مقدس و تنگه بلاغی است، این مجموعه طی جلسه‌ای در یونسکو که در تیرماه سال ۱۳۸۳ در چین برگزار شد و با صددرصد آراء در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید.