به گزارش فارس آگاه به نقل از مهر : توافقنامه دفاع مشترک مکه که هفتم آگوست ۲۰۲۶ میان عربستان سعودی، جمهوری اسلامی پاکستان و جمهوری ترکیه امضا شد، در چارچوب تحولات امنیتی و ژئوپلیتیکی غرب آسیا قابل بررسی است. این توافق همچنین باید با توجه به سابقه روابط سیاسی، اقتصادی و دفاعی سه کشور تحلیل شود.

عربستان سعودی و ترکیه، به‌عنوان دو قدرت مهم جهان اسلام، طی دهه‌های گذشته روابطی پر فراز و نشیب اما مستمر داشته‌اند. این روابط در دوره‌های مختلف از همکاری‌های سیاسی و اقتصادی تا هماهنگی‌های امنیتی و دفاعی گسترش یافته است.

پاکستان نیز از دیرباز روابط نزدیکی با عربستان سعودی داشته است. مناسبات دو کشور علاوه بر پیوندهای مذهبی و اجتماعی، بر همکاری‌های نظامی، آموزشی و امنیتی استوار بوده است.

روابط ترکیه و پاکستان نیز بر پایه اشتراکات تاریخی، فرهنگی و مذهبی شکل گرفته است. همکاری‌های دفاعی و صنعتی دو کشور در سال‌های اخیر ابعاد راهبردی گسترده‌تری پیدا کرده است.

از این منظر، توافق مکه را نمی‌توان صرفاً ابتکاری مقطعی یا واکنشی به یک بحران مشخص دانست. این توافق بر بستر روابط و اعتمادهای دوجانبه و چندجانبه میان سه کشور شکل گرفته است.

اهمیت این توافق زمانی بیشتر مشخص می‌شود که آن را در شرایطی بررسی کنیم که ترتیبات امنیتی پیشین منطقه با ابهام و فشارهای فزاینده روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، بازیگران اصلی غرب آسیا در حال بازتعریف مناسبات خود با قدرت‌های فرامنطقه‌ای و یکدیگر هستند.

توافق مکه در راستای تقویت بازدارندگی

ریاض، اسلام‌آباد و آنکارا در چنین فضایی تلاش می‌کنند چارچوبی برای همکاری دفاعی بلندمدت ایجاد کنند. این چارچوب بر افزایش بازدارندگی، هماهنگی، یکپارچگی، همکاری در صنایع دفاعی و تقسیم مسئولیت امنیتی استوار است.

جایگاه اقتصادی و سیاسی عربستان، توانمندی‌های نظامی و صنعتی ترکیه و تجربه دفاعی و ژئوپلیتیکی پاکستان، ظرفیت ایجاد هم‌افزایی راهبردی میان سه کشور را افزایش می‌دهد.

مقامات سه کشور تاکید کرده‌اند که پیمان مکه ماهیتی تهاجمی ندارد و کشور خاصی را هدف قرار نمی‌دهد. آن‌ها همچنین گفته‌اند این توافق کانال‌های گفت‌وگو و دیپلماسی را مسدود نمی‌کند.

فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، این توافق را نشانه عمق روابط برادرانه و راهبردی سه کشور دانسته است. او تاکید کرده که هدف توافق، حمایت از محیطی امن‌تر در منطقه و تامین منافع مردم سه کشور است.

خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، نیز گفته است این توافق چارچوبی برای همکاری دفاعی بلندمدت ایجاد می‌کند. به گفته او، پیمان مکه موجب افزایش بازدارندگی، هماهنگی و یکپارچگی خواهد شد.

رجب طیب اردوغان نیز بر تقویت همکاری‌های امنیتی و دفاعی و توسعه صنایع دفاعی تاکید کرده است. او تصریح کرده که این توافق هیچ کشوری را هدف قرار نمی‌دهد و از مشارکت کشورهایی که به دنبال ثبات منطقه هستند، استقبال می‌کند.

حرکت به سمت امنیت درون‌زا

ماهیت دفاعی این پیمان، بر اساس متن توافق و اظهارات رسمی، بر اصل «دفاع جمعی» و دکترین «بازدارندگی جمعی» استوار است.

در جزئیات منتشرشده از توافق آمده است که همکاری سه کشور بر دفاع متمرکز است. این همکاری کشور خاصی را هدف قرار نمی‌دهد و هدف آن تقویت تعهدات برای حفظ صلح، ثبات و رفاه منطقه‌ای و جهانی است.

همچنین بر تقسیم مسئولیت و درک مشترک از امنیت تاکید شده است. بر اساس توافق، هرگونه حمله مسلحانه علیه یکی از سه کشور، حمله علیه همه اعضا تلقی خواهد شد.

وزارت امور خارجه پاکستان نیز اعلام کرده که هدف این توافق، تقویت بازدارندگی جمعی در برابر اقدامات تجاوزکارانه و توسعه همکاری دفاعی میان سه کشور است.

خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، این توافق را یک باشگاه انحصاری ندانسته است. او پیمان مکه را سنگ‌بنایی برای پیوستن دیگر کشورهای اسلامی معرفی کرده و بر ضرورت همگرایی کشورهای مسلمان در برابر تهدیدات مشترک تاکید کرده است.

هاکان فیدان نیز از امکان گسترش این چارچوب سخن گفته است. به گفته او، دیدگاه آنکارا این است که ابتکار مکه به سه کشور محدود نماند و در صورت لزوم کشورهای بیشتری را زیر این چتر قرار دهد.

محدودیت‌های نظامی پیمان مکه

بررسی جزئیات فنی و ساختاری توافق نشان می‌دهد که نبود سازوکارهای تهاجمی و زیرساخت‌های لازم برای مداخله مستقیم نظامی، بر رویکرد تدافعی و سیاسی آن تاکید دارد.

این توافق ستاد فرماندهی یکپارچه و دائمی ندارد. تفاوت در استانداردهای تسلیحاتی و شبکه‌های پدافندی سه کشور نیز یکی دیگر از محدودیت‌های آن است.

همچنین هرگونه اقدام نظامی به تصویب پارلمان‌های ملی کشورهای عضو نیاز دارد. این شرایط، امکان شکل‌گیری یک نیروی تهاجمی مشترک و سریع را محدود می‌کند.

تفاوت در اولویت‌های امنیتی و راهبردی سه کشور نیز نشان می‌دهد که پیمان مکه بیش از آنکه یک نیروی نظامی برای آغاز درگیری‌های جدید باشد، چارچوبی سیاسی و منعطف برای تقویت بازدارندگی و پشتیبانی سیاسی است.

در متن توافق نیز تاکید شده که این پیمان یک جبهه نظامی تهاجمی یا طرحی برای حمله نیست. هدف آن ایجاد منطقه‌ای عاری از ترور و کمک به ثبات منطقه‌ای عنوان شده است.

همچنین این توافق به معنای قطع هیچ اتحاد یا توافق دیگری نیست. پیمان مکه قرار است با تکمیل روابط و اتحادهای موجود، امنیت منطقه‌ای را تقویت کند.

از این رو، عضویت ترکیه در ناتو و مشارکت‌های منطقه‌ای آن با پیمان مکه جایگزین یکدیگر نیستند. این ساختارها می‌توانند در کنار یکدیگر و برای تقسیم مسئولیت‌های امنیتی فعالیت کنند.

جمع‌بندی؛ پیمان مکه و معماری جدید امنیتی منطقه

در شرایطی که نظم منطقه‌ای با تحولات عمیق و پرشتابی مانند جنگ رمضان روبه‌رو است، ساختارهای امنیتی سنتی غرب آسیا نیز با چالش‌های بیشتری مواجه شده‌اند. ظهور پیمان دفاعی مکه را می‌توان پاسخی راهبردی به این شرایط و عدم قطعیت‌ها دانست.

بازیگران منطقه‌ای دیگر نمی‌توانند تنها بر تضمین‌های امنیتی خارجی تکیه کنند. در چنین شرایطی، حرکت به سمت خوداتکایی و بازدارندگی جمعی می‌تواند به گزینه‌ای مهم برای حفظ ثبات ملی و منطقه‌ای تبدیل شود.

پیمان مکه فراتر از یک اتحاد نظامی کلاسیک است. این توافق نشانه تلاش سه کشور برای شکل‌دهی به معماری جدید امنیتی و افزایش نقش بازیگران منطقه‌ای در تامین امنیت خود است.

قدرت‌های منطقه‌ای با این رویکرد تلاش می‌کنند مسئولیت بیشتری در قبال امنیت خود بر عهده بگیرند. هرچند نبود فرماندهی یکپارچه و تفاوت ساختارهای نظامی اعضا محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند، اهمیت اصلی توافق در تغییر پارادایم سیاسی آن است.

این توافق با هدف آغاز درگیری شکل نگرفته است. هدف اصلی آن ایجاد بازدارندگی در برابر تهدیدات مشترک و پر کردن بخشی از خلأهای قدرت در منطقه عنوان شده است.

در فضای سیال و رقابتی کنونی، شکل‌گیری چنین ابتکارهایی قابل انتظار است. هرچه نظم منطقه‌ای بیشتر تغییر کند، تمایل بازیگران برای ایجاد چارچوب‌های امنیتی، تقویت همکاری‌های دفاعی و افزایش وزن سیاسی و نظامی نیز بیشتر خواهد شد.

از این منظر، پیمان دفاعی مکه را باید بازتابی از همین روند دانست؛ روندی که در آن همکاری دفاعی، بازدارندگی و تلاش برای تثبیت جایگاه در نظم جدید منطقه‌ای به یکدیگر پیوند می‌خورند.