تحولی بزرگ در آبیاری باغ‌های تاریخی شیراز

پایان تشنه لبی درختان باغ‌های قصردشت در تابستان سال بعد: مدت زمان آبیاری باغات قصر دشت گاه به سه‌ماه می‌رسد

جلال‌الدین عرفانی – فارس آگاه

شیراز این روز‌ها در آستانه یک تحول زیربنایی در حوزه منابع آب و فضای سبز قرار دارد؛ تحولی که می‌تواند سرنوشت باغ‌های تاریخی و کهنسال این کلان‌شهر را برای دهه‌های آینده دگرگون کند. در شرایطی که درختان کهنسال قصردشت هر سال تشنه‌تر از سال قبل می‌شوند و جوابگوی نیاز آبی آن‌ها با تانکرهای سیار به دغدغه‌ای لاینحل بدل گشته است، بالاخره پس از نزدیک به دو سال کار فشرده و شبانه‌روزی، اولین تصفیه‌خانه محلی شیراز در منطقه قصردشت به مرحله بهره‌برداری آزمایشی رسیده و قرار است در هفته پیش‌روی دولت، به طور رسمی افتتاح شود.

مدیریت منابع آب در سال‌های اخیر به یکی از حساس‌ترین اولویت‌های کلان‌شهرهای ایران بدل شده و شیراز به واسطه هویت گره‌خورده‌اش با باغ‌های ارزشمند قصردشت، بیش از سایر نقاط نیازمند یک راهکار پایدار بوده است؛ اکنون پروژه تصفیه‌خانه محلی فاضلاب قصردشت، نه فقط یک طرح عمرانی، بلکه پاسخی هوشمندانه به بحران کم‌آبی و گامی برای حفظ سرمایه‌های طبیعی و هویتی این شهر به شمار می‌رود. این پروژه که با عبور از چالش‌های فنی پیچیده، محدودیت‌های اقتصادی ناشی از تحریم‌ها و نوسانات شدید ارزی به سرانجام رسیده، اکنون نویدبخش فصلی تازه در تأمین آب فضای سبز و صیانت از میراث سبز شیراز است.

ایستادگی در برابر جنگ اقتصادی برای نجات باغ‌ها

جزئیات این پروژه نشان می‌دهد که عملیات اجرایی آن در سخت‌ترین شرایط ممکن به پیش رفته است. شهرداری شیراز با مدیریت جهادی و حمایت شورای اسلامی شهر، پای این طرح ایستاد تا بتواند در شرایط جنگ اقتصادی، تجهیزات و فرآیندهای مورد نیاز را از منابع معتبر تأمین کند و این عزم جمعی باعث شد تا پروژه‌ای که طی بیش از دو دهه تنها بر روی کاغذ باقی مانده بود، امروز به عنوان یکی از مهم‌ترین طرح‌های زیست‌محیطی استان فارس شناخته شود.

پساب تصفیه‌خانه ها باید جایگزین آب درصنعت شود

استاندار فارس نیز در این زمینه با اشاره به ضرورت اجرای توسعه طرح‌های دوستدار محیط زیست گفت: ما هیچ چاره‌ای نداریم جز اینکه در صنعت پساب را جایگزین آب کنیم.

حسینعلی امیری در خصوص رویکرد استانداری در حوزه مصرف آب افزود: سیاست استانداری فارس، حمایت از شیوه‌های مدرن مدیریت مصرف آب و فاضلاب جهت استفاده‌های صنعتی و فضای سبز است و از این طریق می‌توانیم بهره‌وری را بالا ببریم.

امیری تصریح کرد: بدون شک تصفیه خانه ها نقش بسزایی در بهبود زیست محیطی افزایش سطح بهداشت و رفاه مردم خواهد داشت و نیاز است تدابیر لازم برای گسترش آنها هر چه سریعتر اتخاذ شود چراکه فاضلاب تصفیه نشده می‌تواند مشکلات عدیده زیست محیطی به دنبال داشته باشد و نبود سیستم جامع فاضلاب شهری سلامت مردم را تهدید خواهد کرد.

بهره‌برداری آزمایشی و ضرورت اجرای تصفیه خانه

شهردار کلان‌شهر شیراز نیز در تشریح جزئیات بهره‌برداری از این پروژه گفت: با توجه به تکمیل عملیات اجرایی این پروژه، اکنون تصفیه‌خانه وارد مرحله بهره‌برداری آزمایشی شده است و پس از انجام مراحل نهایی، به‌زودی به صورت رسمی افتتاح خواهد شد.

محمدحسن اسدی با بیان اینکه خشکسالی‌های اخیر، تأمین آب فضای سبز و باغ‌های شیراز را با چالش جدی روبه‌رو کرده است، اظهار کرد: احداث این تصفیه‌خانه برای حفظ باغ‌ها، درختان و توسعه فضای سبز، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر بود.

وی افزود: این پروژه حاصل نزدیک به دو سال تلاش مستمر مجموعه مدیریت شهری در شرایط دشوار اقتصادی، تحریم‌ها و محدودیت‌های موجود است و خوشبختانه امروز به مرحله بهره‌برداری آزمایشی رسیده است.

اسدی ظرفیت اولیه تولید آب این مجموعه را حداقل یک‌صد لیتر در ثانیه اعلام کرد و گفت: این میزان آب می‌تواند بخش قابل توجهی از نیاز آبی باغ‌های قصردشت را تأمین کرده و از طریق شبکه آبرسانی در اختیار این باغ‌ها قرار گیرد.

شهردار شیراز همچنین از این طرح به عنوان نقطه آغاز توسعه تصفیه‌خانه‌های محلی در سایر نقاط شهر یاد کرد و افزود: هدف مدیریت شهری آن است که با اجرای پروژه‌های مشابه، دغدغه تأمین آب فضای سبز و درختان شهر به حداقل برسد.

اسدی در ادامه با تأکید بر جایگاه ویژه باغ‌های قصردشت در هویت و اقلیم شیراز بیان کرد: باغ‌های قصردشت از ارزشمندترین ذخایر طبیعی و تاریخی این کلان‌شهر هستند؛ میراثی که نقش مهمی در کیفیت هوای شیراز، لطافت اقلیم و جایگاه زیست‌محیطی این شهر دارد.

وی خاطرنشان کرد: مدیریت شهری علاوه بر تملک بخش قابل توجهی از باغ‌های قصردشت، اجرای پروژه‌هایی همچون تصفیه‌خانه فاضلاب محلی را نیز در دستور کار قرار داده است تا با بهره‌برداری کامل از این مجموعه، فصل تازه‌ای در تأمین آب پایدار باغ‌های قصردشت آغاز شود.

شهردار شیراز همچنین در جلسه صحن علنی این هفته شورای شهر شیراز گفت: این پروژه، در چنین شرایطی، پروژه‌ای بسیار جدید، فنی و پیچیده است که شهرداری و مدیریت شهری شیراز آغاز کرده‌ در تصمیم‌گیری‌های انجام‌شده نیز تجهیزات و فرآیندهای مورد نیاز از منابع معتبر تامین شده است و نیازی به توضیح بیشتر درباره اهمیت این اقدام وجود ندارد.

اسدی افزود: با توجه به جنگ اقتصادی، افزایش قیمت ارز و هزینه‌های بالای واردات، شهرداری شیراز پای این پروژه ایستاد و شورای اسلامی شهر نیز موضوع را پیگیری کرد، از همه اعضای محترم شورا، به‌ویژه نمایندگان شورا در کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری که این موضوع را با جدیت دنبال کردند، تشکر می‌کنم.

وی ادامه داد: همکاران من در حوزه‌های مالی، اقتصادی، خدمات شهری، فناوری اطلاعات و ارتباطات و برنامه و بودجه، برای استقرار این پروژه یک کار بین‌بخشی را دنبال کردند که حدود یک ماه به طول انجامید؛ خوشبختانه در همین هفته، یکی از پروژه‌های مهم استان فارس را تعریف کردیم و مقرر شد این پروژه از استان فارس به شیراز منتقل و در شهر اجرا شود.

اسدی تصریح کرد: در برنامه زمان‌بندی نیز پیش‌بینی شده است که این پروژه در چارچوب برنامه دولت مستقر شود و تصمیمات لازم در این زمینه اتخاذ و اختیارات مربوط واگذار شود؛ از اقداماتی که شهرداری انجام داده است، راهکارهای پیش‌بینی‌شده و زمان‌بندی اجرای پروژه گزارشی ارائه خواهد شد. همچنین از چند نفر از مدیران ارشد دعوت کردیم تا در صحن شورا حاضر شوند.

گفتنی است از تعدادی از مدیران شهرداری که در این زمینه فعالیت داشتند نیز تقدیر شد.

موفقیت تست اولیه و تأمین آب ۴۰۰ هکتار

رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر شیراز نیز با اشاره به موفقیت‌آمیز بودن تست اولیه این تصفیه‌خانه گفت: راه‌اندازی این مجموعه می‌تواند آب مورد نیاز دست‌کم ۴۰۰ هکتار از باغ‌های شیراز را تأمین کرده و تنش آبی این محدوده را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

مسعود زارعی اظهار کرد: این موفقیت حاصل حدود دو سال تلاش مستمر مدیریت شهری و همکاری دستگاه‌های مختلف از جمله شرکت آب و فاضلاب، اداره‌کل حفاظت محیط زیست و دیگر نهادهای مرتبط است.

وی با اشاره به اینکه طی بیش از دو دهه تلاش‌های متعددی برای اجرای چنین پروژه‌ای صورت گرفته بود، افزود: بسیاری تحقق این طرح را دور از دسترس می‌دانستند، اما امروز تست اولیه آن با موفقیت انجام شده و یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیست‌محیطی شیراز وارد مرحله عملیاتی شده است.

زارعی مهم‌ترین دستاورد این طرح را تأمین آب پایدار برای باغ‌های قصردشت عنوان کرد و گفت: در شرایطی که منابع آبی با محدودیت جدی روبه‌رو هستند، رساندن آب تصفیه‌شده به این باغ‌ها اقدامی مؤثر برای حفظ یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های طبیعی و تاریخی شیراز محسوب می‌شود.

وی همچنین از تلاش پیمانکار پروژه، حمایت شهردار شیراز و همکاری معاونت‌های مختلف شهرداری قدردانی کرد و افزود: با تکمیل دو بخش باقی‌مانده شامل انتقال آب تصفیه‌شده به مناطق هدف و فراهم شدن زیرساخت واگذاری آب به باغداران، این پروژه وارد مرحله بهره‌برداری کامل خواهد شد.

رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر شیراز ابراز امیدواری کرد که با تکمیل این مراحل، باغداران بتوانند از آب پایدار این تصفیه‌خانه بهره‌مند شوند و روند حفاظت و احیای باغ‌های تاریخی قصردشت با قدرت بیشتری ادامه یابد.

 ورود به مرحله تست گرم و ظرفیت‌های فنی

معاون فنی و عمرانی شهرداری شیراز نیز از ورود تصفیه‌خانه محلی قصرالدشت به مرحله نهایی عملیاتی خبر داد و تأکید کرد که این پروژه راهبردی، گامی تعیین‌کننده برای نجات بیش از نیمی از باغات ارزشمند قصرالدشت است.

محمد امین با اشاره به پایان موفقیت‌آمیز عملیات عمرانی این پروژه پس از دو سال تلاش شبانه‌روزی، اظهار کرد: دغدغه اصلی مدیریت شهری در این پروژه، تأمین پایدار آب مورد نیاز برای حفظ فضای سبز و باغات منطقه قصرالدشت بوده است؛ امروز مفتخریم اعلام کنیم که این تصفیه‌خانه، مرحله راه‌اندازی اولیه را پشت سر گذاشته و هم‌اکنون در مرحله حساس تست گرم با جریان واقعی فاضلاب قرار دارد.

وی در تشریح ظرفیت‌های فنی این مجموعه تصریح کرد: این تصفیه‌خانه در دو فاز اصلی برنامه‌ریزی شده است؛ فاز اول آن با ظرفیت یک‌صد لیتر بر ثانیه طراحی شده است که به‌زودی وارد مدار بهره‌برداری می‌شود؛ همچنین در توسعه‌های آتی، ظرفیت این مجموعه تا ۲۰۰ لیتر بر ثانیه افزایش خواهد یافت تا پوشش حداکثری برای نیازهای آبی منطقه فراهم گردد.

امین با بیان اینکه استانداردهای زیست‌محیطی در این تصفیه‌خانه با دقت نظر کامل رعایت شده است، افزود: فرآیند تصفیه در این مجموعه به‌صورت ترکیبی و با بهره‌گیری از متدهای پیشرفته بیولوژیکی، شیمیایی و فیزیکی صورت می‌پذیرد؛ همچنین برای گندزدایی و ارتقای کیفیت آب خروجی، سیستم‌های تزریق کلر و ازن تعبیه شده است تا آبی که به چرخه آبیاری باغات بازمی‌گردد، بالاترین سطح استاندارد بهداشتی را دارا باشد.

وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود به زیرساخت‌های گسترده این طرح اشاره کرد و گفت: تنها در بخش انتقال، ما یک خط لوله به طول ۳۳.۵ کیلومتر اجرا کرده‌ایم تا آب تصفیه‌شده به‌طور مستقیم و مطمئن به باغات هدف برسد؛ علاوه بر این، مجموعه به امکانات پشتیبان کامل از جمله آزمایشگاه اختصاصی، تجهیزات دقیق ابزار دقیق، مخازن کمکی و کارخانه پشتیبان تجهیز شده است تا در روند تصفیه هیچ وقفه‌ای ایجاد نشود.

معاون فنی و عمرانی در پایان با ابراز امیدواری نسبت به آینده باغات شیراز، زمان بهره‌برداری رسمی را این‌گونه اعلام کرد: در حال حاضر پروژه در مرحله تست‌های نهایی با فاضلاب ورودی است. پیش‌بینی می‌کنیم ظرف روزهای آینده و پس از اطمینان کامل از پایداری تمام سیستم‌ها در شرایط تست گرم، این تصفیه‌خانه با تمام ظرفیت فاز اول، به‌صورت رسمی وارد مدار خدمت‌رسانی به مردم شیراز و فضای سبز این شهر شود.

نجات باغ‌ها از مهلکه خشکسالی؛ مرهمی بر دغدغه‌های باغداران

تست اولیه تصفیه‌خانه با موفقیت انجام شده و برآوردها نشان می‌دهد این مجموعه می‌تواند آب مورد نیاز حداقل ۴۰۰ هکتار از باغ‌های شیراز را تأمین کند. تحقق این هدف، نقش مهمی در کاهش تنش آبی باغ‌های قصردشت و افزایش پایداری فضای سبز شهری خواهد داشت. در شرایطی که کم‌آبی یکی از مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی باغ‌های تاریخی شیراز است، تأمین آب پایدار از طریق این تصفیه‌خانه می‌تواند از خشک شدن درختان جلوگیری کرده و زمینه حفظ این سرمایه ارزشمند را برای نسل‌های آینده فراهم کند. اجرای این پروژه با مشارکت مجموعه مدیریت شهری، معاونت‌های مختلف شهرداری، شرکت آب و فاضلاب، اداره‌کل حفاظت محیط زیست و سایر دستگاه‌های مرتبط به سرانجام رسیده است. این همکاری بین‌بخشی موجب شد پروژه‌ای که سال‌ها اجرای آن با دشواری‌های فراوان همراه بود، وارد مرحله بهره‌برداری آزمایشی شود. این طرح از جمله پروژه‌هایی است که طی بیش از دو دهه بارها مطرح شده بود، اما اکنون با برنامه‌ریزی، پیگیری مستمر و تلاش مجموعه عوامل اجرایی به مرحله تحقق رسیده است. با وجود آغاز بهره‌برداری آزمایشی، دو مرحله مهم دیگر تا بهره‌برداری کامل پروژه باقی مانده است. مرحله نخست، انتقال آب تصفیه‌شده به مناطق هدف و مرحله دوم، ایجاد زیرساخت لازم برای واگذاری آب به باغداران است. پس از تکمیل این مراحل، آب تصفیه‌شده به صورت مستمر در اختیار باغداران قرار خواهد گرفت و بخش قابل توجهی از نیاز آبی باغ‌های قصردشت از این طریق تأمین می‌شود. این اقدام می‌تواند امنیت آبی باغ‌ها را در سال‌های آینده تا حد زیادی تضمین کند.

تصفیه‌خانه محلی قصردشت در شرایط خاص اقتصادی کشور و همزمان با محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و جنگ اقتصادی احداث شده است. با وجود این شرایط، عملیات اجرایی پروژه بدون توقف ادامه یافت و اکنون مرحله بهره‌برداری آزمایشی آن آغاز شده است. این پروژه پاسخی عملی به بحران کم‌آبی و کاهش منابع آب زیرزمینی است. استفاده از پساب تصفیه‌شده علاوه بر کاهش برداشت از سفره‌های آب زیرزمینی، امکان تأمین مستمر آب برای آبیاری فضای سبز و باغ‌های تاریخی را فراهم می‌کند و از هدررفت منابع ارزشمند آب شرب جلوگیری خواهد کرد.

باغ‌های قصردشت؛ سرمایه هویتی و زیست‌محیطی شیراز

باغ‌های قصردشت یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی، تاریخی و هویتی شیراز به شمار می‌روند. این باغ‌ها علاوه بر ارزش تاریخی و فرهنگی، نقش تعیین‌کننده‌ای در تلطیف هوای شهر، کاهش دمای محیط، تولید اکسیژن، جذب آلاینده‌ها و حفظ تعادل زیست‌محیطی دارند و از آن‌ها به عنوان ریه تنفسی شیراز یاد می‌شود. وجود این باغ‌ها یکی از عوامل اصلی پاکی هوای شیراز و برخورداری این کلان‌شهر از شرایط مناسب زیست‌محیطی است؛ همچنین انتخاب شیراز به عنوان پایتخت محیط زیست آسیا، تا حد زیادی مرهون وجود همین پهنه‌های سبز ارزشمند است که حفظ و احیای آن‌ها نیازمند برنامه‌ریزی مستمر و اجرای پروژه‌های زیربنایی همچون تصفیه‌خانه محلی فاضلاب است.

تصفیه‌خانه قصردشت؛ الگویی برای آینده

پروژه تصفیه‌خانه محلی قصردشت تنها یک طرح عمرانی نیست، بلکه الگویی برای توسعه تصفیه‌خانه‌های محلی در سایر مناطق شیراز نیز به شمار می‌رود. استفاده از پساب تصفیه‌شده در آبیاری فضای سبز، یکی از راهکارهای موفق مدیریت منابع آب در بسیاری از شهرهای جهان است و توسعه این رویکرد می‌تواند ضمن کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی، زمینه گسترش فضای سبز و افزایش تاب‌آوری شهر در برابر خشکسالی را فراهم کند. پیش‌بینی می‌شود با موفقیت این پروژه، زمینه اجرای طرح‌های مشابه در دیگر نقاط شیراز نیز فراهم شود تا بخش بیشتری از فضای سبز شهری از آب پایدار بهره‌مند شود. پروژه عظیم تصفیه‌خانه محلی فاضلاب قصردشت که با هدف حمایت از باغ‌های تاریخی قصردشت و مقابله با تهدیدهای ناشی از کم‌آبی تعریف شده، نشان‌دهنده عزم مدیریت شهری برای صیانت از سرمایه‌های طبیعی و هویتی شیراز است. با بهره‌برداری کامل از این طرح، فصل تازه‌ای در مدیریت منابع آب، حفاظت از باغ‌های تاریخی، توسعه پایدار فضای سبز و حفظ محیط زیست شیراز آغاز خواهد شد و این پروژه می‌تواند به عنوان الگویی موفق برای استفاده بهینه از منابع آبی در شرایط بحرانی کشور مورد توجه قرار گیرد.