یزدی‌بندی عمارت صاحب‌دیوانی از نمونه‌های کم‌نظیر معماری قاجاری در شیراز است 

تمام کاشی‌کاری‌های آسیب‌دیده بناهای قاجاری اطراف آرامگاه حافظ مرمت می‌شود

ترک‌های موجود در بناهای اطراف آرامگاه هیچ ارتباطی با عبور تونل مترو ندارند

فاطمه مقدم – فارس آگاه

مجموعه حافظیه، به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین مکان‌های تاریخی و فرهنگی شیراز، علاوه بر آرامگاه حافظ، شامل بناهایی می‌شود که بخش مهمی از هویت معماری این مجموعه هستند و حافظیه با مجموع این بناها در ذهن علاقه‌مندان تعریف می‌شود. بسیاری از این عمارت‌ها که دور تا دور بنای آرامگاه را گرفته‌اند، عمدتاً به دوره قاجار بازمی‌گردند و برخی از آن‌ها در سال‌های اخیر با آسیب‌هایی همچون ترک‌های سازه‌ای، ریزش سقف و تخریب کاشی‌کاری‌های پیشانی بناها روبه‌رو شده‌اند و نیاز به مرمت و رسیدگی داشته‌اند.

در ماه‌های گذشته بخشی از این آسیب‌ها، از جمله سقف و یزدی‌بندی عمارت صاحب‌دیوانی و همچنین کاشی‌کاری‌های برخی مقبره‌های خانوادگی قوام، در حال مرمت هستند که در گفت‌وگو با دو استاد مرمت‌گر و سرپرست مجموعه حافظیه، ابعاد مختلف این مرمت‌ها در محبوب‌ترین بنای تاریخی و ادبی شیراز و چالش‌های حفظ معماری سنتی در شیراز را بررسی کردیم.

یزدی‌بندی عمارت صاحب‌دیوانی از ترکیب آجر و کاشی شکل گرفته و نمونه‌ای نادر است 

استاد قاسم مزکّا شیرازی، معمار سنتی ایرانی، این روزها مشغول مرمت عمارت صاحب‌دیوانی در مجموعه حافظیه است؛ عمارتی مربوط به دوره قاجار که پاییز سال گذشته، سقف آن بر اثر فشارهای سازه‌ای و گذر زمان فرو ریخت، به همین بهانه، درباره یزدی‌بندی خاص این بنا و افول معماری سنتی ایرانی ـ اسلامی در شیراز با او گفت‌وگو کردیم.

این استادکار معماری سنتی در گفت‌وگو با «شهر مردم» با اشاره به علت ریزش سقف عمارت صاحب‌دیوانی گفت: حرکت تدریجی بنا در طول زمان باعث باز شدن اجزای سازه شده بود.

وی افزود: پس از بررسی وضعیت، مصالح فرسوده پشت‌بام برداشته شد و عملیات تعمیر، مرمت و مقاوم‌سازی سازه انجام گرفت، پس از سامان‌دهی و نماسازی پشت‌بام، مرمت یزدی‌بندی‌ها که بیشترین آسیب را دیده بودند، در دستور کار قرار گرفت و با دقت و شیوه‌های اصیل معماری سنتی در حال اجراست.

استاد مزکّا با بیان اینکه برآورد او این است که مرمت یزدی‌بندی سقف عمارت صاحب‌دیوانی حدود دو ماه دیگر زمان نیاز دارد، خاطرنشان کرد: دلیل این مدت طولانی، ماهیت بسیار ظریف و زمان‌بر این شیوه مرمت است که باید سانتیمتر‌به‌سانتیمتر و با دقت کامل پیش برود و با وجود اینکه روند کار کند و دقیق است، مرمت هر روز به‌طور مداوم در حال انجام است.

وی یادآوری کرد: در شیراز نمونه‌های یزدی‌بندی بسیار اندک است و آنچه بیشتر به‌عنوان پوشش و تزئین زیرطاق دیده می‌شود، رسمی‌بندی و مقرنس‌کاری است؛ به همین دلیل یزدی‌بندی عمارت صاحب‌دیوانی از نظر فرم، نحوه انتقال بار و ترکیب‌بندی قوس‌ها، اثری کم‌نظیر به‌جا مانده از معماری قاجاری شیراز محسوب می‌شود، البته یزدی‌بندی عمارت صاحب‌دیوانی «یزدی‌بندی معقلی» است که از ترکیب آجر و کاشی استفاده شده و این در یزدی‌بندی‌های به‌جا مانده از معماری‌های دوره قاجار نادر است.

این استاد معمار سنتی با اشاره به اینکه یزدی‌بندی معمولاً در فضاهایی اجرا می‌شود که دهانه طاق کوچک و عمق سقف محدود است، متذکر شد: این شیوه بیشتر در بناهای مسکونی دوره قاجار، از جمله عمارت صاحب‌دیوانی، به کار رفته است.

استاد مزکّا توضیح داد: در مقابل، «مقرنس» ساختاری هندسی پیچیده‌تر و جنبه‌ای تزئینی‌تر دارد و در معماری شیراز، در کنار رسمی‌بندی، از رایج‌ترین شیوه‌های آرایه‌بندی زیرطاق‌ها در دوران تاریخی مختلف از جمله قاجار، به شمار می‌رود.

وی افزود: در شیراز می‌توان نمونه‌های شاخص یزدی‌بندی را در بخشی از طاق‌های آینه‌کاری شاهچراغ، سقف ایوان‌ها و فضاهای داخلی باغ ارم، زیرطاق ایوان‌ها و برخی حجره‌های مدرسه خان و همچنین در سقف ایوان و بعضی اتاق‌های تالار نارنجستان قوام مشاهده کرد.

بی‌میلی معماران جوان، معماری سنتی شیراز را رو به افول برده است 

استاد مزکّا در ادامه صحبت‌های خود با این توضیح که معماران شیراز همواره معمارانی فنی بوده‌اند و با بهره‌گیری از آجر، تزئینات پیچیده و خلاقانه‌ای پدید آورده‌اند، اظهار کرد: معماری سنتی ایرانی ـ اسلامی در شیراز امروز با نوعی افول روبه‌رو شده است و شاگردان کمتر تمایلی به فراگیری این شیوه پیچیده معماری دارند؛ زیرا این حرفه نیازمند دقت، حوصله و مهارت فنی بالاست، بسیاری از کارآموزان مدتی وارد این حوزه می‌شوند و اندکی می‌آموزند اما در آن ماندگار نمی‌شوند.

وی تصریح کرد: در ساخت‌وسازهای جدید نیز نمونه‌های معماری ایرانی ـ اسلامی کمتر اجرا می‌شود و این شیوه بیشتر در پروژه‌های مرمتی دیده می‌شود؛ به همین دلیل بازار کار گسترده‌ای برای آن وجود ندارد و همین مسئله سبب شده است که علاقه‌مندان کمتری مسیر یادگیری و ادامه این هنر را دنبال کنند.

این استاد معماری سنتی یکی از دلایل مهم افول معماری سنتی در شیراز را کم‌کاری برخی استادان در آموزش کامل شاگردان دانست و گفت: در گذشته، شماری از استادان رسم نداشتند تمام فنون و ریزه‌کاری‌های حرفه را به شاگردان خود منتقل کنند و همین پنهان‌کاری موجب شد تداوم این دانش با وقفه روبه‌رو شود.

او تاکید کرد: با این حال، اصل اساسی آن است که معماران و مهندسان جوان باید خود بخواهند این مسیر را بیاموزند و در حفظ و احیای معماری سنتی ایرانی ـ اسلامی تلاش کنند و البته استادکاران باقی‌مانده نیز با بخشندگی فراوان به شاگردپروری بپردازند.

گفتنی است استاد قاسم مزکّا، معمار سنتی شیراز، آثار شاخصی در حوزه احیا و مرمت بناهای تاریخی دارد؛ از جمله فعالیت‌های او می‌توان به بازسازی مجموعه هتل نیاش در قالب خانه‌های سنتی دوره قاجار و اواخر زندیه در بافت قدیم شیراز اشاره کرد، همچنین مرمت محراب مسجد مولا مربوط به دوره زندیه به همان سبک اصیل، و مرمت محراب مسجد اولوغ‌بیگ (اولوغ‌خان) روبه‌روی حوزه علمیه منصوریه شیراز با قدمت دوره تیموری، از دیگر نمونه‌کارهای اوست.

مشکل ریزش کاشی‌ها فقط در مقبره قوام نیست، در بناهای اطراف حافظیه هم دیده می‌شود 

هاشم صدق‌آمیز، یکی دیگر از مرمت‌گران آثار سنتی در گفت‌وگو با «شهر مردم» با اشاره به پایان عملیات مرمت کاشی‌کاری‌های معرق پیشانی مقبره خانوادگی قوام گفت: علت دقیق ریزش این کاشی‌ها به‌طور کامل مشخص نیست، اما به احتمال زیاد این مسئله به مرمت پشت‌بام بنا مربوط می‌شود؛ چراکه نفوذ آب از پشت‌بام به پشت کاشی‌ها باعث جدا شدن و ریزش آن‌ها شده است.

به گفته وی، این مشکل تنها به این بنا محدود نیست و در تمام بناهای چهار طرف اطراف آرامگاه حافظ نیز مشاهده می‌شود که برنامه‌ریزی برای مرمت آن‌ها در دستور کار قرار دارد.

صدق‌آمیز با اشاره به مرمت‌های پیشین افزود: در مرمت‌های قبلی که عمدتاً به‌صورت اضطراری انجام شده بود، از گچ ساده استفاده شده و این موضوع باعث شده است که با نفوذ آب از پشت‌بام، گچ حل شود و در نهایت کاشی‌کاری‌ها دچار ریزش شوند.

وی همچنین بیان کرد: سازه بنای مقبره خانوادگی قوام به‌طور کلی دچار ترک‌خوردگی است و از بخش میانی شکسته شده است که علت دقیق آن هنوز مشخص نیست و همین مسئله نیز در ریزش کاشی‌کاری‌های موجود در پیشانی تأثیرگذار بوده است.

این مرمت‌گر آثار سنتی ادامه داد: به دلیل اضطراری بودن وضعیت بنا، مسئولیت مرمت کاشی‌کاری را بر عهده گرفتم و از آنجا که مجموعه حافظیه در شرایط فعلی بودجه‌ای برای مرمت‌های غیراضطراری ندارد، این کار را از دی‌ماه با هزینه شخصی و بدون دریافت دستمزد انجام دادم و تا نهم اردیبهشت به پایان رسید؛ همچنین در صورت فراهم شدن شرایط لازم، قصد دارم مرمت تمام کاشی‌های لچکی بناهای پیرامون آرامگاه حافظ را نیز به‌صورت داوطلبانه انجام دهم.

ترک‌های بناهای حافظیه پیش از اجرای تونل‌های مترو نیز وجود داشته است 

کارشناس میراث فرهنگی و سرپرست مجموعه حافظیه در گفت‌وگو با «شهر مردم» اظهار کرد: بناهای پیرامون آرامگاه حافظ عمدتاً مربوط به دوره قاجار هستند و به مرور زمان دچار ترک‌هایی می‌شوند، در دوره‌های مختلف، مرمت‌های متعددی در این بناها انجام شده که بیشتر از نوع اضطراری بوده است و نه اصولی؛ مرمت اصولی مستلزم انجام زیرسازی کامل، برداشتن تمام کاشی‌ها، حذف مصالح فرسوده از پشت آن‌ها و سپس نصب مجدد کاشی‌هاست؛ اما این روند در بیشتر مرمت‌های گذشته رعایت نشده است.

محمد صادقی‌پور در توضیح علت اصلی ریزش کاشی‌ها گفت: پشت این کاشی‌ها از گچ استفاده شده است و گچ با نفوذ آب به‌تدریج متورم می‌شود که همین امر سبب جدا شدن و ریزش کاشی‌ها می‌گردد، البته در برخی سازه‌های سنتی، به‌ویژه سازه‌های آبی، نیز از گچ استفاده می‌شود، اما نوع آن «گچ نیم‌کوب» است که به‌دلیل داشتن ترکیب ریزدانه و درشت‌دانه، در برابر رطوبت و عوامل جوی مقاوم‌تر است، در حالی‌که در مرمت کاشی‌کاری‌های حافظیه از گچ معمولی استفاده شده است که پس از مدتی موجب تخریب می‌شود.

وی افزود: در مرمت اضطراری اخیر نیز ناچار شدیم از گچ ساده بهره ببریم، زیرا گچ نیم‌کوب فرآوری خاصی دارد و تنها با سفارش کارخانه‌ها در تناژ بالا تولید می‌شود.

صادقی‌پور در پایان تأکید کرد: ترک‌های موجود در بناهای اطراف آرامگاه هیچ ارتباطی با عبور تونل مترو ندارند و این ترک‌ها پیش از اجرای پروژه مترو نیز وجود داشته‌اند.