به گزارش فارس آگاه– زهرا آقاجانی: اگرچه با سپری شدن فصول گرم سال و در آخرین ماه تابستان برنامه خاموشی‌های برنامه‌ریزی شده برای مدیریت انرژی در شهرهای بزرگ از جمله بسیاری از شهرهای بزرگ متوقف شد، اما هنوز هم باید گفت؛ قطعی برق در سال‌های اخیر از یک مسئله مقطعی و تابستانی به یکی از مشکلات جدی اقتصاد کشورمان تبدیل شده است؛ تا جایی که آثار آن تنها به خاموشی چراغ‌های واحدهای صنعتی محدود نمی‌شود، بلکه زنجیره‌ای از پیامدهای اقتصادی، مالی، فنی و اجتماعی را به دنبال دارد.

نیاز صنایع بزرگ به برق پایدار و مستمر برای فعالیت

واقعیتی که نباید از یاد برد این است که صنایع کشور که بخش مهمی از فعالیت خود را بر پایه مصرف مستمر انرژی انجام می‌دهد، در برابر ناپایداری شبکه آسیب‌پذیر هستند و هرگونه توقف یا محدودیت در تأمین برق می‌تواند روند تولید را مختل کند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بسیاری از واحدهای صنعتی، به‌ویژه صنایع بزرگ و انرژی‌بر، برای فعالیت خود به برق پایدار و مستمر نیاز دارند. در چنین شرایطی، قطعی برق نه‌تنها میزان تولید را کاهش، بلکه هزینه‌های استهلاک تجهیزات، ضایعات مواد اولیه و عدم ایفای تعهدات تجاری را نیز افزایش می‌دهد.

️کاهش مستقیم تولیدنخستین و ملموس‌ترین اثر قطعی برق، کاهش تولید است. هنگامی که برق یک کارخانه قطع می‌شود، خطوط تولید از حرکت می‌ایستند، اگر خاموشی چند ساعت طول بکشد، بازگشت کامل خط تولید به شرایط عادی ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشد.در برخی صنایع، فرایند تولید پیوسته است و نمی‌توان ماشین آلات کارخانه را به‌سادگی خاموش و روشن کرد.

در صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی، شیشه، کاشی و سرامیک و برخی صنایع شیمیایی، توقف ناگهانی تولید می‌تواند علاوه بر کاهش تولید، به مواد اولیه در حال فرآوری و تجهیزات نیز آسیب وارد کند.از سوی دیگر، واحدهایی که با برنامه تولید مشخص فعالیت می‌کنند، در صورت تکرار خاموشی با عقب‌ماندگی سفارش‌ها مواجه می‌شوند. در نتیجه، کارخانه برای جبران کاهش تولید ناچار است در زمان‌های دیگر با ظرفیت بالاتر یا اضافه‌کاری فعالیت کند؛ موضوعی که خود هزینه‌های تولید را افزایش می‌دهد.

️افزایش هزینه‌های تولیدقطعی برق، هزینه مستقیم برق جایگزین را نیز به تولیدکننده تحمیل می کند بسیاری از واحدهای صنعتی برای ادامه فعالیت در زمان خاموشی از ژنراتور استفاده می‌کنند که معمولاً هزینه بیشتری نسبت به دریافت برق از شبکه دارد.

این در حالی است که علاوه بر سوخت، هزینه تعمیرات، نگهداری و استهلاک تجهیزات را نیز به کارخانه تحمیل می‌شود.در شرایطی که قیمت نهاده‌های تولید، مواد اولیه، حمل‌ونقل و دستمزد نیز تحت فشار قرار دارد، افزایش هزینه انرژی می‌تواند حاشیه سود بنگاه‌ها را کاهش دهد. برای واحدهایی که توان مالی محدودی دارند، تداوم چنین وضعیتی ممکن است به کاهش سرمایه‌گذاری، تعویق طرح‌های توسعه و توقف فعالیت منجر شود.

آسیب به ماشین‌آلات و تجهیزاتیکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده قطعی برق، آسیب به تجهیزات صنعتی است. قطع و وصل مکرر برق می‌تواند موجب نوسان ولتاژ و وارد شدن فشار به تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی شود. موتورهای صنعتی، سیستم‌های کنترل، تجهیزات اتوماسیون و دستگاه‌های حساس در برابر چنین نوساناتی آسیب‌پذیر هستند.

هزینه تعمیر یا تعویض این تجهیزات ممکن است بسیار بیشتر از هزینه برق مصرفی باشد. علاوه بر هزینه تعمیر، خرابی یک دستگاه کلیدی می‌تواند موجب توقف بخشی از خط تولید و افزایش زمان خواب کارخانه شود. به همین دلیل، مسئله قطعی برق برای صنعت تنها «نبود برق» نیست؛ بلکه بی‌ثباتی در تأمین انرژی نیز اهمیت زیادی دارد. یک کارخانه ممکن است بتواند با برنامه خاموشی مشخص، خود را هماهنگ کند، اما قطعی‌های ناگهانی و نوسانات شبکه، خطر بیشتری برای تولید ایجاد می‌کنند.

️افزایش ضایعات و کاهش بهره‌وری در بسیاری از صنایع، توقف خط تولید به معنای از بین رفتن بخشی از مواد اولیه یا محصولات نیمه‌ساخته است. برای مثال، در صنایع غذایی، دارویی و شیمیایی، توقف فرایند می‌تواند موجب افت کیفیت یا غیرقابل استفاده شدن بخشی از مواد شود.در صنایع معدنی و فلزی نیز توقف کوره‌ها، تجهیزات ذوب یا فرایندهای مستمر می‌تواند خسارت ایجاد کند. بنابراین، زیان قطعی برق را نمی‌توان تنها با محاسبه میزان تولید از دست‌رفته سنجید؛ زیرا بخشی از خسارت به ضایعات مواد اولیه و هزینه بازراه‌اندازی خطوط مربوط می‌شود.

از منظر بهره‌وری نیز کارخانه‌ای که بخشی از ساعات کاری خود را به دلیل خاموشی از دست می‌دهد، نمی‌تواند از ظرفیت اسمی خود استفاده کند. این مسئله باعث افزایش هزینه تمام‌شده هر واحد محصول می‌شود.

️تأثیر بر قیمت کالاهای صنعتیوقتی هزینه تولید افزایش و میزان عرضه کاهش پیدا کند، فشار بر قیمت کالاها نیز بیشتر می‌شود. بنگاه صنعتی در نهایت باید بخشی از هزینه‌های تحمیل‌شده را از طریق قیمت فروش جبران کند؛ هرچند در بازارهای رقابتی که قیمت محصولات تحت کنترل است، امکان انتقال کامل این هزینه به مصرف‌کننده وجود ندارد.

افزایش هزینه نهاده‌ها برای صنایع پایین‌دستی

در این شرایط، بنگاه ممکن است با کاهش حاشیه سود مواجه شود یا برای حفظ سودآوری، تولید را کاهش دهد. از سوی دیگر، کاهش عرضه برخی محصولات صنعتی می‌تواند هزینه نهاده را برای صنایع پایین‌دستی نیز افزایش دهد.به این ترتیب، قطعی برق یک کارخانه ممکن است تنها به همان واحد محدود نماند و آثار آن به زنجیره تأمین منتقل شود. کاهش تولید فولاد، برای مثال، می‌تواند صنایع مصرف‌کننده فولاد را نیز تحت تأثیر قرار دهد و اختلال در تولید یک نهاده صنعتی، بر فعالیت واحدهای پایین‌دستی اثر بگذارد.

️تهدید صادرات و بازارهای خارجی صنایع صادرات‌ محور به‌طور ویژه از بی‌ثباتی تولید آسیب می‌بینند. صادرکننده برای حضور در بازار خارجی باید بتواند محصول را با کیفیت و با مقدار مناسب و در زمان مشخص تحویل دهد، تکرار قطعی برق ممکن است باعث تأخیر در تحویل سفارش‌ها و کاهش اعتماد مشتریان خارجی شود.از دست رفتن یک بازار صادراتی نیز لزوماً به‌سادگی قابل جبران نیست.

هشداری برای رقابت‌پذیری صنایع در بازار منطقه‌ای و جهانی

مشتری خارجی ممکن است در صورت مشاهده اختلال مستمر در تأمین کالا، به سمت تأمین‌کنندگان کشورهای دیگر برود. بنابراین، ناترازی انرژی علاوه بر اینکه مسئله‌ای داخلی است، می‌تواند بر رقابت‌پذیری صنایع ایران در بازار منطقه‌ای و جهانی نیز اثر بگذارد.

️پیامدهای اشتغالی کاهش تولید در نهایت می‌تواند بازار کار را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در کوتاه‌مدت، ممکن است برخی کارخانه‌ها ساعات کاری را کاهش دهند یا شیفت‌های تولید را جابه‌جا کنند. اگر مشکل برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، کاهش درآمد و سودآوری بنگاه‌ها می‌تواند سرمایه‌گذاری جدید را محدود کند و در موارد شدیدتر، به تعدیل نیروی انسانی منجر شود.

از این منظر، تأمین پایدار انرژی تنها یک موضوع زیرساختی نیست؛ بلکه با حفظ اشتغال و امنیت اقتصادی خانوارهای وابسته به صنایع نیز ارتباط مستقیم دارد.

️آسیب به سرمایه‌گذاری صنعتی یکی از مهم‌ترین آثار بلندمدت ناپایداری برق، تأثیر آن بر تصمیم سرمایه‌گذاران است. سرمایه‌گذار پیش از احداث یک کارخانه، هزینه انرژی، امکان دسترسی پایدار به برق، گاز و سایر زیرساخت‌ها را بررسی می‌کند. اگر ریسک قطعی برق بالا باشد، بازده مورد انتظار پروژه کاهش پیدا می‌کند.

به نقل از تجارت ۱۰۰- در چنین شرایطی، سرمایه‌گذار ممکن است سرمایه خود را به بخش‌های کم‌مصرف‌تر منتقل کند یا اجرای طرح‌های توسعه‌ای را به تعویق بیندازد. استمرار این وضعیت می‌تواند در بلندمدت موجب کاهش ظرفیت تولید صنعتی کشور و فرسودگی تدریجی برخی واحدهای موجود شود.

️صنایع کوچک و متوسط؛ آسیب‌پذیرتر از همیشه

اگرچه صنایع بزرگ به دلیل مصرف بالای انرژی بیشتر در مرکز توجه قرار دارند، اما صنایع کوچک و متوسط نیز آسیب جدی می‌بینند. این واحدها معمولاً منابع مالی محدودتری برای خرید ژنراتور، ایجاد سیستم برق اضطراری یا سرمایه‌گذاری در تجهیزات کم‌مصرف دارند.

برای یک کارخانه بزرگ، امکان نصب نیروگاه خودتأمین یا ژنراتور ممکن است وجود داشته باشد؛ اما برای یک کارگاه کوچک، چنین سرمایه‌گذاری‌ می‌تواند بسیار سنگین باشد. بنابراین، تداوم خاموشی‌ها می‌تواند شکاف میان بنگاه‌های بزرگ و کوچک را بیشتر کند.

️راهکارحل مسئله قطعی برق صنایع، مجموعه‌ای از اقدامات کوتاه‌مدت و بلندمدت را در بر می گیرد. در کوتاه‌مدت، مهم‌ترین اقدام، اعلام برنامه خاموشی شفاف و قابل پیش‌بینی برای صنایع است تا واحدهای تولیدی بتوانند برنامه کاری خود را با آن هماهنگ کنند.

اولویت‌بندی صنایع حساس و کاهش قطعی‌های ناگهانی نیز می‌تواند از بخشی از خسارت‌ها جلوگیری کند. در میان‌مدت، توسعه نیروگاه‌های خودتأمین و تجدیدپذیر برای واحدهای صنعتی می‌تواند بخشی از وابستگی صنایع به شبکه را کاهش دهد. توسعه نیروگاه‌های خورشیدی، به‌ویژه برای واحدهایی که امکان نصب پنل در محل کارخانه یا استفاده از ظرفیت‌های تجدیدپذیر دارند، می‌تواند یکی از راهکارهای مؤثر باشد.

اما در بلندمدت، موضوع اصلی به اصلاح ساختار صنعت برق بازمی‌گردد، افزایش ظرفیت تولید برق، توسعه شبکه انتقال و توزیع، کاهش تلفات، بهبود بهره‌وری نیروگاه‌ها و ایجاد انگیزه اقتصادی برای سرمایه‌گذاری در تولید برق، مجموعه اقداماتی هستند که باید هم‌زمان دنبال شوند.قطعی برق برای صنایع ایران تنها یک اختلال موقت در روند تولید نیست؛ بلکه زنجیره‌ای از هزینه‌ها و خسارت‌ها را ایجاد می‌کند که از کاهش تولید و افزایش هزینه تمام‌شده آغاز می‌شود و تا آسیب به تجهیزات، کاهش صادرات، تهدید اشتغال ادامه پیدا می‌کند. به نقل از تجارت ۱۰۰- تداوم این شرایط می‌تواند رقابت‌پذیری صنایع ایران را کاهش دهد و هزینه نهایی آن در نهایت به کل اقتصاد منتقل شود. به همین دلیل، مدیریت مصرف برق در دوره‌های اوج بار ضروری است، اما نمی‌تواند جایگزین حل ریشه‌ای ناترازی انرژی شود.

ایده تا راهکار

نباید فراموش کرد که صنعت برای سرمایه‌گذاری و توسعه به یک عامل اساسی قابلیت پیش‌بینی نیاز دارد. برق پایدار و قابل اتکا یکی از پایه‌های همین قابلیت پیش‌بینی است. اگر سیاست‌گذاری انرژی از مدیریت موقت خاموشی‌ها به سمت توسعه ظرفیت تولید، اصلاح شبکه، افزایش بهره‌وری و مشارکت بیشتر صنایع در تولید انرژی حرکت کند، می‌توان امیدوار بود که برق از یک عامل محدودکننده تولید به یکی از پیشران‌های رشد صنعتی کشور تبدیل شود.