یک روان‌شناس و مشاور حوزه اختلالات یادگیری کودکان در گفت‌وگو با «فارس آگاه» مطرح کرد:

مجازی شدن مدارس به روان‌خوانی دانش‌آموزان آسیب زیادی زده است

مراکز سنجش اختلالات یادگیری در نواحی چهارگانه آموزش و پرورش شیراز فعال هستنند

والدین پیگیری این مشکل را جدی بگیرند

فاطمه مقدم – فارس آگاه

وقتی معلم از دانش‌آموز می‌خواهد که متنی را از روی کتاب بخواند چه فارسی و چه دیگر دروس، برای بعضی‌ از دانش‌آموزان حتی در پایه‌های بالا خواندن یک متن ساده بدون مکث، غلط‌خوانی و جا انداختن کلمات کاری دشوار و استرس‌زاست؛ گاه هم دانش‌آموز، کلمات را یکی پس از دیگری می‌خواند اما فقط پرسیدن چند سوال ساده از متن است که روشن می‌کند دانش‌آموز متنی که روخوانی کرده، را اصلا نفهمیده است!

منظورمان تنها یک ضعف ساده در خواندن و درک درس فارسی نیست. خواندن، نوشتن و فهمیدن متن، پایه یادگیری در همه درس‌هاست و وقتی این پایه سست باشد، ضعف آن می‌تواند تا سال‌های بالاتر تحصیل ادامه پیدا کند؛ این ضعف گاهی در سال‌های ابتدایی با مکث و اشتباه در خواندن خود را نشان می‌دهد و گاهی در سال‌های بالاتر، زمانی آشکار می‌شود که دانش‌آموز نمی‌تواند به پرسش‌های یک متن پاسخ دهد، مفهوم یک سؤال را درست دریافت کند و یا پاسخ خود را به شکل منسجم روی کاغذ بیاورد.

مسئله‌ای که فقط به دانش‌آموزان ابتدایی محدود نمی‌ماند، بلکه ناتوانی بسیاری از دانش‌آموزان پایه ابتدایی در روخوانی و املا، و همچنین تنزل مداوم کیفیت آموزش و افت شدید میانگین معدل امتحانات نهایی، از ثمرات همین ضعفی است که با دانش‌آموزان رشد می‌کند و چند سالی است که نظام آموزشی کشور را با یکی از سخت‌ترین و جدی‌ترین بحران‌های خود در دهه‌های اخیر مواجه کرده است؛ واقعیت تلخی که حتی مسئولان ارشد وزارت آموزش و پرورش و وزیر مربوطه نیز بارها به آن اذعان کرده‌اند.

سال‌های آموزش غیرحضوری، تعطیلی‌های پی‌درپی مدارس و کاهش فرصت تمرین و تعامل مستقیم معلم و دانش‌آموز، به‌ویژه در سال‌های نخست ابتدایی، این نگرانی را پررنگ‌تر کرده است.

نیمه دوم سال اول و پایه دوم، زمان طلایی شناسایی نارساخوانی است

یک روان‌شناس و مشاور حوزه اختلالات یادگیری کودکان در گفت‌وگو با «شهر مردم» با تأکید بر اینکه یکی از مهم‌ترین دلایل ضعف دانش‌آموزان در روان‌خوانی متون و درک مطلب، مجازی شدن مدارس در سال‌های اخیر است، گفت: با آغاز کرونا، این مسئله به‌ویژه به دانش‌آموزانی که دوره اول ابتدایی خود را در دوران کرونا آغاز کردند، آسیب زیادی وارد کرد؛ چراکه بخش قابل توجهی از آموزش آنها در 2 سال نخست به صورت مجازی انجام شد و پس از بازگشایی مدارس نیز فرصت کافی برای تکرار و تمرین به‌موقع این مهارت‌ها نداشتند.

مریم قاسمی افزود: یکی دیگر از مشکلاتی که در پایه‌های بعدی می‌تواند به ضعف درک مطلب و کاهش قدرت استنباط دانش‌آموزان از متون منجر شود، نارساخوانی است و یکی از عوامل مؤثر در نارساخوانی نیز کاهش آگاهی واج‌شناختی است؛ این آگاهی از دوران پیش از دبستان شکل می‌گیرد، اما کودکانی که دوران پیش از دبستان و سال‌های ابتدایی آموزش خود را در زمان کرونا گذراندند، امکان دریافت کامل این مفاهیم را به صورت حضوری نداشتند و همین مسئله می‌تواند مشکلات خواندن را در این گروه بیشتر کند.

وی ادامه داد: تعداد زیادی از دانش‌آموزانی که در پایه‌های بالاتر با ضعف در روان‌خوانی و درک مطلب مواجه هستند، همان دانش‌آموزانی هستند که پایه اول و دوم ابتدایی را به صورت مجازی گذرانده‌اند، گویی این دو پایه برای آنها نیمه‌تمام مانده است؛ آموزش مجازی در سال‌های بعد نیز به دلیل ناترازی انرژی و جنگ ادامه پیدا و فرصت تمرین و تثبیت برخی مهارت‌های پایه را محدودتر کرد.

قاسمی با اشاره به رشد چشمگیر فناوری‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر گفت: این تغییرات، سبک زندگی و الگوی یادگیری دانش‌آموزان را نیز تحت تأثیر قرار داده است، وقت‌گذرانی بیش از حد کودکان، حتی در سال‌های پیش از مدرسه، در فضای مجازی می‌تواند به کاهش انگیزه یادگیری و خستگی ذهنی آنها منجر شود؛ موضوعی که برای تقویت درک مطلب اهمیت زیادی دارد، همچنین صرف زمان زیاد در این فضاها، فرصت کمتری برای تمرین و تثبیت آموخته‌ها در اختیار کودکان قرار می‌دهد.

به گفته این کارشناس، زمانی که معلم درسی را به کودکان آموزش می‌دهد یا داستانی برای آنها می‌خواند، در ادامه از محتوای درس یا داستان سؤال‌هایی مطرح می‌کند و دانش‌آموز باید بتواند به آنها پاسخ دهد و اگر کودکی نتواند به بیشتر پرسش‌های مربوط به یک درس یا داستان پاسخ دهد، می‌توان به وجود ضعف در خواندن و درک مطلب او مشکوک شد؛ این مشکل در برخی درس‌های دیگر، از جمله ریاضی، گاه خود را به شکل جدی‌تری نشان می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که ممکن است ناتوانی کودک در حل مسائل ریاضی، به اشتباه به نداشتن استعداد در ریاضی نسبت داده شود، در حالی که ریشه مشکل می‌تواند درک نکردن صورت سؤال باشد که این مسئله در امتحانات تشریحی نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دانش‌آموز ابتدا باید سؤال را درست بخواند و مفهوم آن را بفهمد تا بتواند پاسخ مناسبی ارائه کند و ضعف در درک مطلب همچنین ممکن است خود را در جمله‌بندی، بیان درست منظور و انتقال افکار به صورت نوشتاری نشان دهد.

این روان‌شناس و مشاور با اشاره به اینکه در برخی موارد با دانش‌آموزانی مواجه هستیم که کلمات را درست می‌خوانند اما معنای متن را درک نمی‌کنند، اظهار کرد: بخش مهمی از مشکل دانش‌آموزان در درک مطلب، به توانایی آنها در پیدا کردن مفهوم اصلی، ارتباط دادن اطلاعات و تفسیر متن مربوط می‌شود؛ مهارت‌هایی که پایه یادگیری در تمام دروس هستند و فقط به درس فارسی محدود نمی‌شوند.

وی که مدیر پیشین مرکز اختلالات یادگیری فارس نیز بوده است، از فعالیت مراکز رفع اختلالات یادگیری در استان خبر داد و گفت: در سال‌های اخیر، آگاهی معلمان نسبت به ضعف در خواندن و درک مطلب بیشتر شده و روش‌های شناسایی این مشکلات نیز توسعه یافته است و با استفاده از آزمون‌های رسمی و غیررسمی می‌توان این دانش‌آموزان را شناسایی کرد.

قاسمی افزود: خوشبختانه با افزایش آگاهی، توجه معلمان و والدین به این مشکلات نیز بیشتر شده است و کودکان دارای دیسلکسیا یا اختلال یادگیری خواندن، برای بررسی و دریافت خدمات تخصصی به مراکز مربوط ارجاع داده می‌شوند.

قاسمی با اشاره به اینکه بهترین زمان ارجاع دانش‌آموزان به مراکز اختلالات یادگیری، نیمه دوم سال اول ابتدایی یا سال دوم ابتدایی است، گفت: این موضوع به‌ویژه درباره کودکانی صدق می‌کند که علائم نارساخوانی دارند؛ دانش‌آموزانی که پس از گذراندن پایه دوم ابتدایی هنوز قادر به روان‌خوانی مطالب نیستند، باید برای بررسی و دریافت خدمات تخصصی به مراکز اختلالات یادگیری ارجاع داده شوند.

وی ادامه داد: در شیراز در نواحی چهارگانه آموزش و پرورش، مراکز جامع اختلالات یادگیری شکل گرفته است که در کنار ارزیابی و مشاوره، خدمات مرتبط با اختلالات خواندن و روان‌خوانی را نیز ارائه می‌دهند؛ همچنین مراکز خصوصی مشاوره زیر نظر سازمان نظام روان‌شناسی و مراکز آموزش استثنایی نیز در کنار سایر فعالیت‌های خود، خدمات و آموزش‌هایی برای کودکان دارای اختلالات یادگیری از جمله اختلال در روان‌خوانی و درک مطلب ارائه می‌کنند.

این روان‌شناس و مشاور حوزه اختلالات یادگیری کودکان تأکید کرد: این مراکز برای کودکانی در نظر گرفته شده‌اند که از نظر کلی شرایط عادی دارند اما با اختلال یادگیری مواجه هستند و از مراکز آموزش استثنایی به معنای متعارف آن جدا هستند؛ موضوعی که می‌تواند از ایجاد نگرانی یا مقاومت در والدین برای مراجعه به این مراکز جلوگیری کند.

اصلاح نارساخوانی در پایه‌های بالاتر سخت‌تر است

قاسمی افزود: والدین می‌توانند با مراجعه به نواحی چهارگانه آموزش و پرورش، برای دریافت خدمات و ارجاع به مراکز مربوط اقدام کنند؛ همچنین می‌توانند از طریق مراجعه به سایت سازمان نظام روان‌شناسی استان، مراکز ارائه‌دهنده خدمات تخصصی در زمینه نارساخوانی و نارسانویسی را شناسایی و برای دریافت خدمات اقدام کنند.

وی در ادامه درباره مهم‌ترین عوامل ضعف دانش‌آموزان در روان‌خوانی و درک مطلب گفت: اگر بخواهیم سه عامل اصلی را برای این مسئله نام ببریم، نخستین عامل، ضعف مدیریت والدین در کنترل استفاده کودکان از فضای مجازی است؛ چه بازی‌ها و فیلم‌ها و چه حضور در شبکه‌های اجتماعی؛ استفاده زیاد از این فضاها می‌تواند تمرکز کودکان را پراکنده کند و زمان آنها را برای تکرار و تمرین کاهش دهد.

این روان‌شناس افزود: محتوایی که کودکان در فضای مجازی با آن مواجه هستند، معمولاً کوتاه و مختصر و همراه با تصویر و ویدئو است و این مسئله می‌تواند جذابیت کتاب را برای آنها کاهش دهد و حوصله کودکان را برای مطالعه متون طولانی کمتر کند.

قاسمی، عامل دوم را بی‌توجهی برخی والدین به مراجعه به‌موقع و استفاده از «زمان طلایی» برای رفع این مشکلات دانست و گفت: برخی والدین به دلیل اینکه ظاهر کودک و سطح هوش او را عادی می‌بینند، مراجعه برای بررسی مشکلاتی مانند نارساخوانی و نارسانویسی را ضروری نمی‌دانند و گاهی زمانی مراجعه می‌کنند که کودک سال‌های طلایی برای مداخله و رفع این مشکلات را پشت سر گذاشته است.

وی سومین عامل را به برخی شیوه‌های آموزشی مرتبط دانست و گفت: کم‌حوصلگی برخی معلمان و اکتفا کردن آنها به آموزش بر اساس همان آموزش‌های ضمن خدمت نیز می‌تواند در شناسایی به‌موقع دانش‌آموزانی که با ضعف خواندن مواجه هستند، تأثیر داشته باشد.

وی در پاسخ به این سوال که گاه نارساخوانی و ناتوانی در درک مطلب در پایه‌های بالاتر آموزشی شناخته می‌شود و در این مواقع چه باید کرد، گفت: اگر دانش‌آموزان در پایه بالاتر هنوز با این مشکل روبرو بودند مراکزی که زیر نظر نظام روانشناسی هستند از پایه پنجم به بعد را می‌پذیریند؛ گرچه اصلاح نارساخوانی در پایه‌های بالاتر سخت‌تر است، اما امکان‌پذیر است.