آغاز کوچ مستاجران به خارج از شهر

فرخنده آشوری – فارس آگاه

آغاز سال ۱۴۰۵ برای بسیاری از خانواده‌های شیرازی با نگرانی عمیقی درباره مسکن همراه شده است؛ جنگی که در ماه پایانی سال گذشته کشور را درگیر کرد، نه تنها آثار امنیتی و روانی بر شهرها گذاشته، بلکه زنجیره‌ای از پیامدهای اقتصادی را نیز به همراه داشته است؛ پیامدهایی که اکنون به‌طور مستقیم در بازار ساخت‌وساز و اجاره مسکن قابل مشاهده است.

بررسی‌های میدانی روزنامه شهر مردم در شیراز نشان می‌دهد بازار مسکن این شهر تحت تأثیر دو عامل همزمان دچار تحول شده است: نخست اختلال گسترده در تأمین مصالح ساختمانی، به‌ویژه فولاد و آهن، و دوم شکل‌گیری ذهنیت عمومی درباره مناطق امن و غیرامن در شهر.

ترکیب این دو عامل، به گفته فعالان بازار مسکن، سبب جهش کم‌سابقه اجاره‌بها در برخی مناطق شده؛ به‌گونه‌ای که در برخی قراردادها رقم اجاره حتی تا سه برابر سال گذشته افزایش یافته است.

ضربه به صنعت فولاد؛ توقف یا کند شدن پروژه‌های ساختمانی

هدف قرار گرفتن کارخانه‌های بزرگ فولاد کشور در جریان حملات جنگی اسرائیل و آمریکا، زنجیره تأمین فولاد ساختمانی را با اختلال جدی مواجه کرده و فعالان صنعت ساختمان می‌گویند این اتفاق سبب کاهش عرضه میلگرد، تیرآهن و سایر مقاطع فولادی در بازار شده است.

یک پیمانکار ساختمانی در شیراز می‌گوید: بعد از آن حادثه، قیمت میلگرد ظرف مدت کوتاهی چند برابر شد؛ حتی وقتی حاضر بودیم قیمت بالا بدهیم، در بسیاری از مواقع اصلاً کالا پیدا نمی‌شد و خیلی از پروژه‌ها عملاً متوقف شد، مگر اینکه کسی از قبل مصالح موردنیاز ساختمان یا پروژه خود را تامین کرده باشد.

به گفته او، در برخی پروژه‌های نیمه‌کاره در مناطق غرب و شمال شیراز، کار ساخت‌وساز برای ماه‌ها متوقف مانده است و برخی سازندگان نیز ترجیح داده‌اند پروژه‌های جدید را آغاز نکنند تا وضعیت بازار مصالح مشخص شود.

بر اساس برآورد فعالان ساختمانی، هزینه ساخت هر متر مربع مسکن در شیراز نسبت به سال گذشته افزایش قابل توجهی داشته و همین موضوع سبب شده است بسیاری از سازندگان عرضه واحدهای جدید به بازار را به تعویق بیندازند تا به قول معروف از آب گل‌آلود ماهی بگیرند و سود چند برابری کنند.

کاهش عرضه مسکن؛ فشار مستقیم بر بازار اجاره

توقف یا کند شدن ساخت‌وساز، به‌ویژه در پروژه‌های آپارتمانی، به کاهش ورود واحدهای جدید به بازار منجر شده است؛ در شرایطی که تقاضای اجاره به‌دلیل جابه‌جایی خانوارها افزایش یافته، کاهش عرضه فشار مضاعفی بر مستأجران وارد کرده است.

یک مشاور املاک در منطقه چمران می‌گوید: سال‌های قبل هر چند ماه چند واحد تازه‌ساز وارد بازار می‌شد اما امسال تقریباً خبری از واحد جدید نیست، همین باعث شده است تا صاحبخانه‌ها دست بالا را داشته باشند.

به گفته او، در برخی قراردادهای جدید، اجاره‌بها نسبت به سال گذشته دو تا سه برابر افزایش یافته است؛ به‌ویژه در واحدهای نوساز یا مناطقی که تقاضای بالاتری دارند.

تقسیم ذهنی شهر؛ مناطق امن و مناطق پرریسک

در کنار بحران ساخت‌وساز، عامل دیگری نیز به شکل‌گیری شرایط فعلی بازار مسکن دامن زده است: تغییر نگاه شهروندان به جغرافیای شهری.

در گفت‌وگو با مستأجران و مشاوران املاک در مناطق مختلف شیراز، بارها عباراتی مانند منطقه امن‌تر یا نزدیک به مراکز حساس شنیده می‌شود؛ بسیاری از خانواده‌ها در این شرایط هنگام انتخاب خانه، علاوه بر قیمت و امکانات، به این موضوع نیز توجه می‌کنند که آیا منطقه مورد نظر ممکن است در صورت تداوم تنش‌ها هدف حملات قرار گیرد یا نه.

در نتیجه این نگرانی‌ها، مناطقی مانند معالی‌آباد، فرهنگ‌شهر، قصرالدشت، بلوار چمران و برخی بخش‌های شهر جدید صدرا با افزایش شدید تقاضای اجاره مواجه شده‌اند

یک مشاور املاک در فرهنگ‌شهر می‌گوید: خیلی از مشتری‌ها صریح می‌گویند دنبال محله‌ای هستند که از مراکز مهم فاصله داشته باشد و همین سبب افزایش تقاضا برای یک سری محلات شده است و این شامل محلات به اصطلاح بالاشهر نیست، پیش از این بخاطر مناسب بودن قیمت در برخی از شهرک‌های جدید، افراد زیادی متقاضی سکونت در این شهرک‌ها بودند اما الان قیمت در این شهرک‌های حاشیه‌ای گاهی با مناطق برخوردار برابری می‌کند.

افزایش اجاره تا سه برابر در برخی محله‌ها

تحقیقات میدانی نشان می‌دهد در برخی محله‌های پرتقاضا، مالکان هنگام تمدید قرارداد یا اجاره واحدهای جدید، افزایش‌های بسیار بالایی پیشنهاد می‌کنند.

یک مستأجر که در معالی‌آباد زندگی می‌کند می‌گوید: سال گذشته همین خانه را با یک مبلغ مشخص اجاره کرده بودیم. امسال صاحبخانه گفت اگر تمدید می‌خواهید باید تقریباً سه برابر پرداخت کنید، گفت اگر نمی‌خواهید سریع تخلیه کنید، مشتری زیاد است.

«این جمله را این روزها خیلی از مستاجران از صاحب‌خانه‌های خود می‌شوند.» و به گفته مشاوران املاک، در بسیاری از موارد مستأجران به دلیل کمبود گزینه‌های جایگزین ناچار به پذیرش این شرایط می‌شوند.

مناطق با کاهش تقاضا

در مقابل، برخی محله‌ها که در ذهن مردم به‌عنوان مناطق نزدیک به زیرساخت‌های حساس یا نقاط بالقوه هدف شناخته می‌شوند، با کاهش نسبی تقاضا روبه‌رو شده‌اند.

در برخی بخش‌های مرکزی شهر، مالکان برای جلوگیری از خالی ماندن واحدها ناچار شده‌اند شرایط اجاره را منعطف‌تر کنند؛ با این حال، حتی در این مناطق نیز فشار تورمی ناشی از افزایش هزینه ساخت و کاهش عرضه، مانع از کاهش جدی قیمت‌ها شده است.

افزایش شدید اجاره‌بها در برخی مناطق سبب شده است تا بخشی از مستأجران به مناطق حاشیه‌ای یا شهرهای اطراف نقل مکان کنند، شهر جدید صدرا، زرقان و برخی روستاهای نزدیک شیراز در ماه‌های اخیر شاهد افزایش تقاضا برای اجاره بوده‌اند که البته همین باعث رشد ناگهانی اجاره بها در این مناطق نیز شده است.

یک راننده تاکسی که به‌تازگی به زرقان نقل مکان کرده می‌گوید: دیگر از پس اجاره در داخل شهر برنمی‌آمدیم، مجبور شدیم بیاییم زرقان، هرچند رفت‌وآمد خیلی سخت‌تر شده است.

کارشناسان شهری معتقدند بازار مسکن شیراز اکنون صرفاً تابع متغیرهای اقتصادی نیست؛ ترکیب عوامل امنیتی، اختلال در زنجیره تأمین مصالح ساختمانی و کاهش ساخت‌وساز، ساختاری تازه در بازار ایجاد کرده است.

در چنین شرایطی، شهر عملاً به دو نقشه متفاوت تقسیم شده است: نقشه واقعی خیابان‌ها و محله‌ها، و نقشه ذهنی شهروندان که بر اساس احساس امنیت شکل گرفته است.

تا زمانی که صنعت ساخت‌وساز از بحران کمبود مصالح خارج نشود و فضای عمومی کشور به ثبات نرسد، بسیاری از مستأجران شیرازی همچنان با این پرسش روبه‌رو خواهند بود که در شهری که اجاره‌ها چند برابر شده و ساخت‌وساز کند شده است، خانه‌ای که هم قابل پرداخت باشد و هم احساس امنیت ایجاد کند، کجا پیدا می‌شود؟

ضرورت همدلی اجتماعی؛ تجربه‌ای که قبلاً هم تکرار شده است

در شرایطی که فشار اقتصادی، کاهش عرضه مسکن و نگرانی‌های ناشی از فضای پساجنگ، بازار اجاره را برای بسیاری از خانواده‌ها به یکی از دشوارترین چالش‌های معیشتی تبدیل کرده است، برخی کارشناسان اجتماعی معتقدند یکی از مهم‌ترین راهکارهای کوتاه‌مدت می‌تواند بازگشت به تجربه‌ای باشد که جامعه پیش‌تر نیز آن را آزموده است: همدلی و درک متقابل میان مردم.

در سال‌های شیوع بیماری کرونا، زمانی که بسیاری از کسب‌وکارها تعطیل شده و درآمد خانوارها به‌شدت کاهش یافته بود، در شهرهای مختلف کشور از جمله شیراز پویشی غیررسمی با عنوان مهربانی در تمدید اجاره‌نامه‌ها شکل گرفت؛ در آن دوره، بسیاری از مالکان با درک شرایط دشوار مستأجران، قراردادها را با افزایش‌های محدود تمدید کردند یا حتی در برخی موارد برای مدتی اجاره را ثابت نگه داشتند.

هرچند شرایط امروز با آن دوره تفاوت‌هایی دارد، اما اصل مسئله همچنان مشابه است: فشار اقتصادی گسترده بر خانوارها. به همین دلیل برخی فعالان اجتماعی معتقدند اگر بخشی از مالکان در تعیین اجاره‌بها انعطاف بیشتری نشان دهند و مستأجران نیز در پرداخت به‌موقع و حفظ ملک مسئولانه‌تر عمل کنند، می‌توان از شدت بحران کاست.

بازار مسکن تنها مجموعه‌ای از قراردادهای مالی نیست؛ این بازار در واقع به زندگی روزمره هزاران خانواده گره خورده است؛ در شرایطی که اقتصاد و ساخت‌وساز هنوز از تبعات جنگ خارج نشده‌اند، شاید مهم‌ترین سرمایه‌ای که می‌تواند بخشی از فشارها را کاهش دهد، همان سرمایه اجتماعی و روحیه همبستگی باشد؛ سرمایه‌ای که جامعه ایران در مقاطع دشوار پیشین نیز بارها به آن تکیه کرده است.