فرخنده آشوری – فارس آگاه

اولین تجربه جدی دانش‌آموزان ایرانی با مقوله آموزش مجازی به دوران شیوع ویروس کووید‑۱۹ بازمی‌گردد؛ زمانی که مدارس در سراسر جهان تعطیل شدند و کلاس‌های درس به فضای آنلاین منتقل شد. تا پیش از آن، حضور فیزیکی در مدرسه امری بدیهی بود؛ دانش‌آموزان حتی در روزهای برفی و شرایط نامساعد جوی نیز خود را به کلاس‌های درس می‌رساندند و کمتر کسی تصور می‌کرد روزی آموزش به شکل گسترده از پشت صفحه‌های نمایش دنبال شود.

برگزاری کلاس‌های برخط از همان ابتدا موافقان و مخالفان خود را داشت، شاید بیشترین مخالفت‌ها از سوی والدین مطرح می‌شد؛ چراکه آموزش مجازی بخش قابل توجهی از مسئولیت آموزش و نظارت را بر دوش خانواده‌ها گذاشته بود؛ بسیاری از والدین ناچار بودند علاوه بر مسئولیت‌های روزمره، در روند آموزش فرزندانشان نیز نقش فعال‌تری ایفا کنند.

پس از عبور از بحران کرونا و بازگشت تدریجی مدارس به آموزش حضوری، تصور می‌شد تجربه آموزش مجازی به عنوان یک مقطع اضطراری در تاریخ نظام آموزشی باقی بماند، اما تحولات اخیر بار دیگر مدارس را به سمت آموزش غیرحضوری سوق داده است. ابتدا جنگ ۱۲ روزه باعث تعطیلی مدارس شد و اکنون نیز ادامه درگیری‌ها که حدود ۴۰ روز از آن می‌گذرد، سیستم آموزشی را دوباره به سمت آموزش مجازی سوق داده است.

با وجود تجربه چندباره این شرایط، به نظر می‌رسد زیرساخت‌های آموزش مجازی همچنان با مشکلات اساسی مواجه است؛ این مشکلات در شرایطی که دسترسی به اینترنت جهانی محدود شده و اینترنت داخلی نیز با ضعف‌هایی روبه‌رو است، چند برابر شده است. در دوران شیوع کرونا، دسترسی به اینترنت جهانی برقرار بود و معلمان و استادان دانشگاه‌ها می‌توانستند از پلتفرم‌هایی مانند گوگل میت، اسکایپ و سایر ابزارهای آموزشی برای برگزاری کلاس‌های آنلاین استفاده کنند؛ در همان زمان نیز نرم‌افزار شاد با هدف ایجاد بستری داخلی برای آموزش مجازی راه‌اندازی شد و انتظار می‌رفت در شرایط فعلی بتواند بدون ایجاد اختلال در روند آموزش مورد استفاده قرار گیرد؛ با این حال، بسیاری از کاربران از عملکرد آن رضایت کامل ندارند.

شاد از نگاه مسئولان؛ بدون مشکل در حال خدمت‌رسانی

در مقابل، مدیر روابط عمومی آموزش و پرورش استان فارس نظر متفاوتی دارد و معتقد است این سامانه بدون مشکل در حال ارائه خدمات است.

حمیدرضا شعبانی در گفت‌وگو با شهر مردم با تأکید بر عملکرد مناسب این برنامه می‌گوید: برنامه شاد بدون هیچ ایراد و مشکلی در حال ارائه خدمت است و تمام مدارس می‌توانند به راحتی از آن استفاده کنند.

او با اشاره به برخی گزارش‌ها درباره اختلال در این سامانه می‌افزاید: اگر در شهرستان یا استانی برنامه شاد با مشکل مواجه شده باشد، دلیل آن مشکلات اینترنتی است؛ این نرم‌افزار یک پلتفرم تخصصی است که با در نظر گرفتن شرایط آموزشی کشور طراحی شده است.

به گفته او، معلمان می‌توانند از سایر نرم‌افزارهای داخلی نیز برای برگزاری کلاس‌های آنلاین استفاده کنند و تنها استفاده از پلتفرم‌های غیرایرانی با محدودیت‌هایی همراه است.

شعبانی توضیح می‌دهد: مدارس مجاز هستند از نرم‌افزارهای داخلی دارای قابلیت برگزاری کلاس آنلاین استفاده کنند و هزینه استفاده از این خدمات نیز توسط مدارس پرداخت می‌شود.

با این حال، در عمل شرایط برای همه مدارس یکسان نیست؛ استان فارس دارای تعداد زیادی مدرسه دولتی در مناطق روستایی و عشایری است که از نظر امکانات با محدودیت‌هایی مواجه‌اند و در چنین شرایطی تأمین هزینه‌های اضافی برای استفاده از برخی سامانه‌های آموزشی کار آسانی نیست. بسیاری از این مدارس حتی در شرایط عادی نیز برای اداره امور خود ناچار به استفاده از کمک‌های اولیا و خیران هستند و تأمین هزینه‌های جدید می‌تواند فشار مضاعفی بر آنها وارد کند.

در همین رابطه تلاش کردیم با معاون آموزشی آموزش و پرورش فارس نیز گفت‌وگو کنیم تا مشخص شود آیا دولت برای رفع این مشکلات راهکار مشخصی در نظر گرفته است یا خیر، اما تماس‌های ما در این زمینه بی‌نتیجه ماند.

مدارس روستایی و مشکل تأمین هزینه‌های آموزش آنلاین

در سوی دیگر ماجرا، خانواده‌ها نیز با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده‌اند؛ یکی از مادران شاغل که فرزندش در مقطع ابتدایی تحصیل می‌کند می‌گوید: بیشتر کلاس‌های آنلاین در ساعات اداری برگزار می‌شود و من و همسرم هر دو شاغل هستیم، امکان حضور در خانه را نداریم و فرزندم که در پایه دوم ابتدایی است، بدون کمک ما نمی‌تواند در کلاس‌ها شرکت کند.

او ادامه می‌دهد: ما کامپیوتر یا لپ‌تاپ نداریم و شرکت در کلاس‌ها با گوشی تلفن همراه هم بسیار دشوار است، به همین دلیل تصمیم گرفته‌ایم فرزندمان این پایه را سال آینده دوباره بخواند، چون عملاً در این مدت از آموزش دور مانده است.

مادر دیگری که سه پسر در مقاطع ابتدایی و متوسطه اول دارد، با وجود خانه‌دار بودن نیز از دشواری‌های آموزش مجازی می‌گوید: بیشتر ساعات روز درگیر حل اختلاف بچه‌ها برای استفاده از گوشی و رسیدگی به برنامه‌های درسی آنها هستم؛ سال‌هاست از فضای مدرسه دور بوده‌ام و کتاب‌ها هم تغییرات زیادی کرده‌اند، بنابراین نمی‌توانم آن‌طور که باید به فرزندانم کمک کنم.

درخواست برای برگزاری کلاس‌های حضوری در مناطق امن

او که در یکی از روستاهای استان فارس زندگی می‌کند، اضافه می‌کند: در روستای ما عملاً خبری از جنگ نیست، اما مجازی شدن کلاس‌ها کار را برای ما سخت کرده است، کاش دست‌کم در مناطق امن کلاس‌ها حضوری برگزار می‌شد یا حداقل کلاس‌های رفع اشکال در مدارس تشکیل می‌دادند.

معلمان نیز از چالش‌های خاص خود در این شرایط سخن می‌گویند. یکی از معلمان با ۲۰ سال سابقه تدریس در یکی از شهرستان‌های استان فارس می‌گوید: در شرایط فعلی برنامه شاد کارایی لازم را ندارد، یکی از مشکلات این است که اگر کسی از قبل این برنامه را نصب نکرده باشد، در حال حاضر به‌سختی می‌تواند آن را نصب کند و به همین دلیل بسیاری از دانش‌آموزان هنوز در کلاس‌های خود عضو نشده‌اند.

معلمان از مشکلات فنی و زمان‌بندی می‌گویند

او همچنین به مشکلات زمان‌بندی اشاره می‌کند و می‌گوید: در برنامه شاد زمان‌بندی بسیار نامناسب است؛ من سه کلاس همزمان دارم؛ چگونه باید هر سه را مدیریت کنم؟ از طرفی دو فرزند محصل هم دارم که آنها هم باید از شاد استفاده کنند، تصور کنید در چنین شرایطی چه فشار و بی‌نظمی‌ای ایجاد می‌شود.

به گفته این معلم، مدرسه آنها برای حل بخشی از مشکلات از یک سایت جدید برای برگزاری کلاس‌ها استفاده می‌کند که محدودیت عضویت ندارد و از نظر امکانات شباهت زیادی به نمونه‌های خارجی دارد.

او می‌افزاید: هزینه استفاده از این سایت را مدرسه پرداخت می‌کند، اما برای برگزاری کلاس‌ها داشتن لپ‌تاپ ضروری است و در عین حال اینترنت نیز مرتب دچار اختلال می‌شود.

این معلم باسابقه به طولانی بودن زمان کلاس‌های مجازی نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: برای هر کلاس حدود یک ساعت و نیم زمان در نظر گرفته شده که برای آموزش مجازی بسیار خسته‌کننده است؛ هم معلم و هم دانش‌آموز باید مدت طولانی پای لپ‌تاپ بنشینند و معمولاً در اواخر کلاس دانش‌آموزان بهانه قطعی اینترنت می‌آورند و نظم کلاس از بین می‌رود، علاوه بر این، سلامت جسمی ما نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

کمبود تجهیزات آموزشی نیز از دیگر مشکلاتی است که معلمان به آن اشاره می‌کنند. این معلم می‌گوید: برای تدریس مؤثر در فضای مجازی به ابزارهایی مثل قلم نوری نیاز داریم، اما مدارس توان مالی برای تهیه این تجهیزات را ندارند؛ دست‌کم می‌توان شرایطی فراهم کرد تا معلمان بتوانند این وسایل را به صورت اقساطی تهیه کنند.

او در پایان تأکید می‌کند: در شهرستان‌های امن بهتر است دست‌کم بخشی از کلاس‌ها به صورت حضوری برگزار شود، زیرا در غیر این صورت رساندن دانش‌آموزان به سطح مورد انتظار آموزشی بسیار دشوار خواهد بود؛ از سوی دیگر بسیاری از معلمان باسابقه نیز آشنایی کامل با فناوری‌های جدید ندارند و برای برگزاری کلاس‌های آنلاین به آموزش‌های تخصصی نیاز دارند.

این‌ها تنها بخشی از مشکلاتی است که والدین و معلمان در مسیر آموزش مجازی با آن روبه‌رو هستند. تجربه چندباره این وضعیت نشان می‌دهد که لازم است برای شرایط اضطراری، راهکارهای عملی و پایدار در نظر گرفته شود تا هر بار با بروز بحران، نظام آموزشی ناچار به آزمون و خطای دوباره نباشد.