بسیاری از موزه‌ها فاقد مخازن استاندارد و مقاوم در برابر خطراتی مانند انفجار، آتش‌سوزی یا آسیب‌های ناشی از بحران‌های ناگهانی هستند.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس در گفت‌وگو با «فارس آگاه» خبرداد :

نصب نماد بین‌المللی «سپر آبی» در اماکن شاخص و موزه‌های فارس  به منظور اجرای پروتکل‌های های وضعیت جنگی

به محض دریافت هشدارهای آغاز دوباره جنگ، تمامی اشیا و آثار ارزشمند تاریخی از تالارهای نمایش موزه‌ها، به‌ویژه موزه پارس، تخلیه و به مخازن امن منتقل شدند

متأسفانه به دلیل تأمین نشدن بودجه برای تکمیل موزه منطقه‌ای، امکان تکمیل این مخازن فراهم نشد، اما دست‌کم در مخازن دو موزه تخت جمشید و پارس، سطح قابل قبولی از ایمنی فراهم شده است

ثبت یک‌هزار اثر ارزشمند فارس در فهرست قرمز «سامانه جام» برای جلوگیری از دزدی یا هرگونه حادثه ناگوار

مردم از طریق  سامانه ۳۱۳۱  ، حفاری‌های غیرمجاز، آسیب‌ها، وندالیسم و تجاوز به حریم آثار تاریخی را گزارش دهند

فاطمه مقدم – فارس آگاه

وقتی خبر رسید که کاخ گلستان در جریان حمله هوایی اسرائیل و آمریکا آسیب دیده است، وزیر میراث فرهنگی ایران در واکنشی، از نهادهای بین‌المللی خواست هرچه زودتر یک هیأت کارشناسی مستقل بفرستند و سازوکارهای حمایتی برای حفاظت از میراث جهانی فعال شود. آثار تاریخی فقط چند ساختمان قدیمی یا اشیای موزه‌ای نیستند؛ این آثار بخشی از حافظه یک ملت و در عین حال، متعلق به همه بشریت هستند. وقتی بنایی تاریخی یا یک محوطه باستانی تخریب می‌شود، در واقع بخشی از تاریخ مشترک انسان‌ها از بین می‌رود؛ چیزی که دیگر نمی‌توان آن را بازگرداند.

در قوانین بین‌المللی هم به این موضوع توجه شده است. در کنوانسیون لاهه سال ۱۹۵۴ و پروتکل‌های بعدی آن گفته شده که در زمان جنگ و درگیری‌های مسلحانه، حمله به اموال فرهنگی مثل موزه‌ها، بناهای تاریخی و آثار تمدنی ممنوع است. قطعنامه ۲۳۴۷ شورای امنیت سازمان ملل هم تأکید می‌کند که تخریب عمدی میراث فرهنگی می‌تواند یک جرم بین‌المللی محسوب شود و امکان پیگیری قضایی در مراجع جهانی را داشته باشد.

با این حال، در شرایط بحرانی همیشه این نگرانی وجود دارد که همه طرف‌ها به این قوانین پایبند نباشند. در چنین وضعی، آنچه می‌تواند تا حدی بازدارنده باشد، استفاده از همین سازوکارهای حقوقی و بین‌المللی است. به همین دلیل آنچه می‌تواند به ما کمک کند، استفاده از قوانین بازدارنده بین‌المللی برای حفاظت از میراث فرهنگی است؛ آثاری که نه فقط برای ایران، که برای تاریخ جهان اهمیت دارند.

انتظار برای گرفتن حمایت‌های بین‌المللی در راستای حفاظت از آثار میراثی یک شرط اساسی دارد و آن عدم کاربرد نظامی از این سایت‌هاست. احمد محیط طباطبایی، رئیس سابق ایکوم در ایران، در گفت‌وگویی که پس از جنگ ۱۲روزه با «شهر مردم» داشت، این شرط اساسی بهره‌مندی از این حمایت‌های بین‌المللی، یعنی عدم استفاده نظامی از سایت‌های میراثی، را بسیار پراهمیت خواند و گفت: طبق این قوانین، استقرار نیروهای نظامی یا استفاده از بناهای تاریخی و موزه‌ها برای اهداف نظامی می‌تواند این اماکن را از شمول حمایت‌های ویژه خارج کند.

به گفته محیط طباطبایی، نمونه‌های تاریخی نیز نشان داده‌اند که استفاده نظامی از یک اثر تاریخی می‌تواند در ارزیابی‌های حقوقی بین‌المللی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. برای مثال، در پرونده تخریب پل تاریخی موستار در بوسنی و هرزگوین در دهه ۱۹۹۰، دادگاه بین‌المللی در بررسی‌های خود به این موضوع توجه کرد که این پل در جریان درگیری‌ها برای انتقال نیروهای نظامی مورد استفاده قرار گرفته بود. با وجود تخریب این پل تاریخی، دادگاه بین‌المللی پس از ۲۰ سال بررسی، رأی به نفع کروات‌ها داد. از این رو، نکته بسیار اساسی در حفاظت از آثار میراثی مهم جهانی، به‌ویژه در استان فارس، پایبندی شدید نیروهای نظامی به این قانون بین‌المللی است؛ مخصوصاً در جنگی که اسرائیل به دنبال بهانه‌های بسیار، برای ویرانی کامل ایران است. به قول معروف، حرمت امامزاده اول با متولی است. از این رو در چنین شرایطی، رعایت فاصله میان زیرساخت‌های نظامی و محوطه‌های تاریخی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ در مورد بناهای بسیار مهم جهانی چون تخت جمشید، پاسارگاد، نقش رستم، بیشاپور و محور ساسانی و بناهایی که از دست رفتن آن‌ها به معنی از دست رفتن هویت ایرانیان است، این اهمیت دوچندان می‌شود.

همچنین موزه‌ها و دیگر بناهای ثبت‌شده در فهرست میراث ملی نیز باید به‌طور کامل از هرگونه کاربری نظامی یا انتظامی دور نگه داشته شوند تا ضمن ندادن بهانه به دشمن سرسخت ایران برای آسیب به این مکان‌های ارزشمند، امکان بهره‌مندی از حمایت‌های حقوقی بین‌المللی برای آن‌ها حفظ شود.

در کنار این اقدامات، همکاری با نهادهای بین‌المللی حوزه میراث فرهنگی نیز اهمیت زیادی دارد. سازمان‌هایی مانند شورای بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم) و شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) در شرایط بحران، نصب «سپر آبی» به منظور حفاظت از میراث جهانی، برای تمایز آثار تاریخی جهانی به عنوان میراث مشترک بشریت در تمامی میراث جهانی فارس از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است؛ چنانچه اکنون این سپر حفاظتی در محوطه‌های میراث جهانی سازه‌های آبی شوشتر نیز نصب شده است.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس در گفت‌وگو با «شهر مردم»، با تأکید بر اینکه خوشبختانه تاکنون هیچ آسیب ناشی از جنگ به آثار جهانی و ملی در فارس وارد نیامده است، گفت: در عملیات گسترده حفاظتی، نصب نماد بین‌المللی «سپر آبی» در اماکن شاخص و موزه‌های این استان به منظور اجرای پروتکل‌های های وضعیت جنگی اجرا شده است.

بهزاد مریدی در ادامه افزود: ما از اولین روز جنگ اقدام به نصب «پرچم آبی» در تمام مجموعه‌های جهانی و ملی خود کرده‌ایم و در بافت‌های تاریخی نیز در خانه‌های تاریخی نفیس نیز این پرچم نصب شده است.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا وزیر میراث از نهادهای بین‌المللی مانند ایکوموس و یونسکو خواسته که برای حفاظت از آثار میراثی ایران اقدام کنند و آیا در جریان هستید وزارتخانه پاسخی در این زمینه برای همکاری دریافت کرده است، عنوان کرد: پاسخ نهادهای بین‌المللی از سوی وزارتخانه برای ما ارسال نشده و این پاسخ در رسانه‌ها نیز انتشار نداشته است، اما با توجه به اینکه در فارس چندین اثر جهانی وجود دارد، هر خدشه‌ای به این آثار باید در قالب گزارش‌هایی به نهادهای جهانی ارسال شود و خود یونسکو نیز هشدارهای لازم را برای این میراث‌ها صادر می‌کند.

ناتمام ماندن موزه منطقه‌ای فارس، چالش ایجاد مخازن ایمن آثار تاریخی

با این حال، روشن است که اتکا به حمایت‌های بین‌المللی برای حفاظت از آثاری که حکم شناسنامه فرهنگی و هویتی ایرانیان را دارند، به تنهایی کافی نیست و باید تدابیر حفاظتی داخلی نیز تقویت شود. یکی از چالش‌های مهم در این زمینه، کمبود انبارهای امن برای نگهداری آثار موزه‌ای در شرایط بحران است. بسیاری از موزه‌ها فاقد مخازن استاندارد و مقاوم در برابر خطراتی مانند انفجار، آتش‌سوزی یا آسیب‌های ناشی از بحران‌های ناگهانی هستند.

مدیرکل میراث فرهنگی فارس در ادامه با اشاره به اقدامات حفاظتی برای نگهداری اشیای موزه‌های استان بیان کرد: در ۲۳ موزه دولتی، اشیای مهم به مخازن امن منتقل شده‌اند. در موزه پارس که از نظر آثار تاریخی جایگاه ویژه‌ای دارد، پس از جنگ ۱۲روزه مدتی آثار برای نمایش به موزه بازگردانده شدند، اما به محض دریافت هشدارهای آغاز دوباره جنگ، تمامی اشیا و آثار ارزشمند تاریخی از تالارهای نمایش موزه‌ها، به‌ویژه موزه پارس، تخلیه و به مخازن امن منتقل شدند.

وی اظهار کرد: همچنین با افزایش تعداد دوربین‌ها در اماکن تاریخی، ۹۰ درصد پایش مرکزی برقرار شده و مجموعه محور زندیه نیز تحت پوشش نظارتی بیشتری قرار گرفته است. امیدواریم برای این گنجینه‌های ارزشمند اتفاقی رخ ندهد.

مریدی در پاسخ به این سؤال که با توجه به شدت تخریب انفجارها، آیا این مخازن استانداردهای لازم برای مقاومت در برابر خطراتی مانند انفجار و آتش‌سوزی را دارند، تصریح کرد: استانداردهایی که ایکوم (ICOM) مطرح می‌کند، استانداردهای جهانی است و قرار بود همه این موارد در «موزه منطقه‌ای فارس» اجرا شود تا بتوانیم مخازن امن و ایمن در برابر حریق و انفجار ایجاد کنیم و دست‌کم ارزشمندترین اشیای موزه‌ای را در شرایط بحران به این مخازن منتقل کنیم.

وی در ادامه توضیح داد: متأسفانه به دلیل تأمین نشدن بودجه برای تکمیل موزه منطقه‌ای، امکان تکمیل این مخازن فراهم نشد، اما دست‌کم در مخازن دو موزه تخت جمشید و پارس، سطح قابل قبولی از ایمنی فراهم شده است.

ثبت یک‌هزار اثر ارزشمند فارس در فهرست قرمز «سامانه جام» / فهرست در دست تکمیل است 

از سوی دیگر، در این روزها که میراث فرهنگی و سایت‌های تاریخی یکسره تعطیل هستند، شاید زمان مناسبی برای تهیه و استفاده از «فهرست قرمز» آثار فرهنگی، به منظور شناسایی و حفاظت از مهم‌ترین اشیای تاریخی باشد. قرار گرفتن آثار در این فهرست می‌تواند حتی خدای ناکرده در صورت سرقت، مانع از خرید و فروش آن‌ها در بازارهای غیرقانونی شود و در صورت سرقت یا قاچاق، امکان بازگرداندن آن‌ها به کشور مبدأ را فراهم کند.

مریدی در خصوص قرارگیری اشیای ارزشمند تاریخی فارس در «فهرست قرمز آثار فرهنگی» متذکر شد: برای جلوگیری از هرگونه آسیب یا فروش آثار در صورت وقوع اتفاق‌های ناگوار چون دزدی اموال، برای شناسایی و حفاظت از مهم‌ترین اشیای تاریخی که در فارس داریم، ما در چند ماه گذشته یک‌هزار شیء ارزشمند تاریخی را در فهرست قرمز در «سامانه جام» ثبت و ضبط کرده‌ایم و اکثر اشیای مهم و بسیار ارزشمند فارس به این لیست اضافه شده‌اند. حتی تلاش کردیم تا در پایان یک‌صد روز اول کاری خود، یک‌هزار و یک‌صد قطعه شیء ارزشمند موزه‌ها به این سامانه اضافه شوند و به طور مداوم نیز این اشیا به سامانه اضافه خواهد شد، حتی در شرایط حاضر.

دعوت میراث فرهنگی فارس از مردم برای گزارش آسیب به بناهای تاریخی در ارتباط با سامانه ۳۱۳۱

در چنین شرایطی، برنامه‌ریزی برای مدیریت بحران در حوزه میراث فرهنگی باید برنامه‌ای چندجانبه باشد تا از امنیت این اشیا و محوطه‌های باستانی به‌خوبی اطمینان حاصل شود. جز اقدامات ضروری چون تهیه فهرست آثار اولویت‌دار برای حفاظت، ایجاد مخازن امن و هماهنگی با نهادهای بین‌المللی، در کنار این تدابیر، مردم هوشیار و غیرتمند سرزمینمان نیز باید بیش از پیش یاری‌گر حفاظت از این میراث باشند؛ میراثی که حفظ آن نه تنها مسئولیتی ملی، بلکه وظیفه‌ای جهانی در قبال تاریخ و فرهنگ بشریت به شمار می‌رود. همان‌گونه که در تاریخ انقلاب اسلامی نیز مشهور است، مردم مرودشت و برخی از مسئولان استانی برای حفاظت از میراث تخت‌جمشید پیش‌قدم شدند و توانستند نقش مهمی در صیانت از این سایت مهم تاریخی ایفا کنند.

در همین راستا و با تأکید بر نقش مشارکت مردمی در حفاظت از آثار تاریخی، مدیرکل میراث فرهنگی فارس از راه‌اندازی یک سامانه ارتباطی برای دریافت گزارش‌های مردمی خبر داد.

وی با اشاره به برقراری خطوط اطلاع‌رسانی اعلام کرد: ما سامانه ۳۱۳۱ را در فارس فعال کرده‌ایم تا مردم بتوانند در اسرع وقت گزارش‌های خود را درباره حفاری‌های غیرمجاز، آسیب‌ها، وندالیسم و تجاوز به حریم آثار تاریخی به اطلاع مسئولان برسانند.

مریدی تاکید کرد: این سامانه از امروز، ۱۸ اسفند، راه‌اندازی شده است و شهروندان می‌توانند گزارش‌های خود درباره بناها و محوطه‌های میراثی را از طریق آن ثبت کنند. از همه رسانه‌ها نیز تقاضا داریم برای معرفی این سامانه همکاری کنند تا بتوانیم از این میراث کهن به‌خوبی حفاظت کنیم. با توجه به گستردگی آثار تاریخی در استان فارس، تنها با اتکا به نیروهای یگان حفاظت یا حتی دوربین‌های نظارتی نمی‌توان حفاظت کامل از این آثار را تضمین کرد و حساسیت و مشارکت مردم در این زمینه اهمیت بسیار زیادی دارد. از مردم استان نیز تقاضا دارم با تماس و اطلاع‌رسانی از طریق این سامانه، ما را در حفاظت از میراث فرهنگی یاری کنند.