زهرا وصالی، فارس آگاه
حادثه حمله هوایی به مخازن نفتی در پالایشگاه تهران، تصویری نگران‌کننده از دود غلیظ و آسمانی تیره در پایتخت بر جای گذاشت. در پی این واقعه، موجی از نگرانی در میان شهروندان درباره سلامت آب شرب و به‌ویژه منابع آب زیرزمینی شکل گرفته است. در حالی که مسئولان آبفای استان تهران با اطمینان اعلام کرده‌اند که تأسیسات آب شهر ایمن بوده و نتایج آزمایش‌ها، کیفیت مطلوب آب شرب و عدم وجود آلودگی را تأیید می‌کند، اما بعنوان یک متخصص هیدروژئولوژی، هشداری جدی‌تر را در خصوص پتانسیل بالای آلودگی آب‌های زیرزمینی مطرح می کنم.
پاسخ رسمی: آب شرب سالم است، اما…
سخنگوی آبفای استان تهران در واکنش به نگرانی‌ها تأکید کرد: “تأسیسات و مخازن آب به‌صورت کامل پوشیده و ایمن هستند و نتایج آزمایش‌های انجام‌شده در خروجی تصفیه‌خانه‌ها نشان می‌دهد هیچ‌گونه آلودگی یا آلایندگی به آب شرب پایتخت اضافه نشده و کیفیت آب در شرایط مطلوب قرار دارد.” این خبر، آسودگی خاطر اولیه را برای شهروندان به ارمغان آورد.

تحلیل هیدروژئولوژیکی: خطری که در دل زمین پنهان است

اما نگاه عمیق‌تر به عنوان یک هیدروژئولوژیست، تصویری متفاوت و نگران‌کننده‌تر را آشکار می‌سازد. هرچند آب مصرفی شهری در حال حاضر پاک است، اما تهدید بالقوه منابع حیاتی آب زیرزمینی، واقعیتی است که نباید نادیده گرفته شود.

– نشت پنهان، مهاجرت نامحسوس: مواد نفتی، ماهیتی فرّار و در عین حال نفوذپذیر دارند. حتی کوچکترین شکاف یا نشتی در مخازن یا خطوط انتقال، می‌تواند آغازگر ورود این آلاینده‌ها به لایه‌های خاک باشد. با توجه به نفوذپذیری احتمالی لایه‌های زیرسطحی در اطراف مخازن، این مواد می‌توانند به تدریج به سفره‌های آب زیرزمینی نشت کرده و همراه با جریان آب، به سمت مناطق دیگر مهاجرت کنند. این فرآیند، اغلب نامحسوس و در طولانی‌مدت اتفاق می‌افتد و البته بستگی به نفوذپذیری و نرخ انتشار و نرخ خودپالایی زمین دارد.
– چالش پاکسازی در اعماق زمین: برخلاف آلودگی‌های سطحی که قابل رؤیت و مدیریت هستند، پاکسازی آب‌های زیرزمینی آلوده به مواد نفتی، فرآیندی بسیار پیچیده، زمان‌بر و پرهزینه است. آلودگی می‌تواند تا سال‌ها در لایه‌های زمین باقی بماند و منابع آبی را برای نسل‌ها غیرقابل استفاده سازد.
تأخیر در هشدار: یکی از بدترین جنبه‌های آلودگی آب زیرزمینی، تأخیر زمانی در بروز علائم است. ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول بکشد تا این آلودگی به نقاط برداشت آب رسیده و قابل تشخیص شود. این یعنی، در حال حاضر نیز خطر آلودگی در کمین منابع آب زیرزمینی اطراف مخازن وجود دارد، خطری که شاید تا زمان آشکار شدن، جبران‌ناپذیر باشد.

چرا اقدامات فوری حیاتی است؟

با درک این خطرات پنهان، ضرورت اقدامات پیشگیرانه و فوری بیش از پیش نمایان می‌شود:

1. پایش مستمر و جامع آب‌های زیرزمینی: تیم‌های تخصصی هیدروژئولوژی باید بلافاصله با نمونه‌برداری‌های عمیق و در نقاط متعدد، کیفیت آب زیرزمینی و خاک را در شعاع وسیعی از مخازن نفتی پایش کنند. راه‌اندازی شبکه‌های پایش دائمی امری ضروری است.
2. شناسایی و مهار سریع منبع نشت: در صورت هرگونه شک یا مشاهده آلودگی، شناسایی و مسدود کردن دقیق منبع نشت باید در اولویت اول قرار گیرد.
3. اجرای طرح‌های پاکسازی تخصصی: پس از مهار، برنامه‌های پاکسازی آب‌های زیرزمینی باید با سرعت و جدیت آغاز شوند .روش‌هایی مانند پمپاژ و تصفیه در محل، یا استفاده از فناوری‌های نوین زیست‌تصفیه، باید مد نظر قرار گیرند.
4. حفاظت از شاهرگ‌های حیاتی: در صورت آلودگی احتمالی منابع فعلی، تدوین برنامه‌های فوری برای تأمین آب جایگزین و پایدار امری حیاتی است. همچنین، لازم است با تمام توان از نفوذ آلاینده‌ها به سایر منابع آب سالم موجود جلوگیری شود.
5. شفافیت؛ کلید اعتماد عمومی: تمام اطلاعات دقیق و به‌روز در خصوص وضعیت آلودگی، نتایج پایش‌ها و اقدامات انجام شده، به‌خصوص در مورد وضعیت آب‌های زیرزمینی، باید به صورت شفاف و مستمر به اطلاع مردم برسد. آگاهی‌بخشی به شهروندان در خصوص مصرف آب و علائم احتمالی آلودگی نیز ضروری است.

حادثه مخازن نفتی تهران، زنگ خطری است که یادآور می‌شود منابع آب زیرزمینی، این شاه‌رگ‌های پنهان حیات، نیازمند توجه و حفاظت ویژه‌ای هستند. با درک عمیق این تهدیدات و اقدام به‌موقع و مسئولانه، می‌توانیم از وقوع فاجعه زیست‌محیطی و بهداشتی در قلب پایتخت جلوگیری کنیم. وقت، طلاست… و آب، زندگی!