رئیس گروه پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز:

بازار سیاه واکسن نتیجه هراس‌افکنی تبلیغات و شبکه‌های اجتماعی است 

شایعات درباره انتقال HPV از وسایل مشترک هیچ پشتوانه علمی ندارد 

هر فردی که درباره ابتلا به این ویروس یا راه‌های پیشگیری از آن پرسشی دارد، می‌تواند برای دریافت مشاوره رایگان به واحد بیماری‌های واگیر مراکز بهداشت در شهرستان‌های مختلف مراجعه کند.

فاطمه مقدم –فارس آگاه

افزایش استرس درباره ابتلا به ویروس HPV در فضای عمومی جامعه، چه شبکه‌های اجتماعی و چه کلینیک‌های زیبایی یا پزشکی، در ماه‌های اخیر این ویروس و ابتلا به زگیل تناسلی را به یکی از بحث‌های داغ حوزه سلامت زنان تبدیل کرده و انتشار ویدئوها و توصیه‌های متعدد درباره خطرات این ویروس و انتقال آن حتی از طریق استخر و کاسه‌های توالت فرنگی و غیره نیز باعث شده است که بسیاری از خانواده‌هایی که دختران جوان در سن تزریق واکسن دارند –‌بین ۱۴ تا ۲۶ سال‌– به دنبال کسب اطلاعات بیشتر یا حتی اقدام فوری برای خرید این واکسن گران‌قیمت باشند؛ واکسنی که نوع خارجی آن «گارداسیل» قیمت‌های نجومی و غیرمنطقی دارد و از پنج میلیون تا ۱۹ میلیون در نوع ۹ ظرفیتی آن فروخته می‌شود و نوع ایرانی آن، واکسن «پاپیلوگارد» هم ارزان نیست و از کف قیمتی چهار میلیون تومان فروخته می‌شود (اگر گران‌تر نشده باشد). در این میان، بازاری که درست شده، از هراس‌افکنی درباره این ویروس نیز بی‌تأثیر نبوده و تقاضا برای برخی واکسن‌ها، به‌ویژه گارداسیل، افزایش قابل‌توجهی داشته است.

در شیراز نیز هم‌زمان با بالا رفتن سطح توجه عمومی به این بیماری، شکل تازه‌ای از تبلیغات برای واکسن HPV دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در بسیاری موارد، تبلیغ خرید و تزریق این واکسن نه در مطب‌های تخصصی زنان و زایمان، بلکه در کلینیک‌های زیبایی و مراکز مشابه پررنگ‌تر به چشم می‌خورد و دکترهای کلینیک، گویی می‌خواهند جنسی لوکس اما ضروری را بفروشند، با چشم و ابرو به خانواده‌ها می‌فهمانند که اگر برای جان دخترکشان ارزش قائل‌اند باید این واکسن را بخرند و برای ایجاد ایمنی کامل باید سه دوز طبق فرمول زمان‌بندی استاندارد تا شش ماه تزریق شود؛ از سوی دیگر، نبود آمار فراگیر از شیوع عفونت HPV در کشور و در مقابل، گسترش روایت‌های بعضاً متناقض در فضای مجازی، باعث شده است که بی‌اعتمادی عمومی به بدنه دولت نیز به درست بودن این هراس‌ها دامن بزند و بخشی از جامعه با نوعی نگرانی و سردرگمی درباره تزریق واکسن مواجه شود؛ نگرانی‌ای که گاه به تصمیم‌های عجولانه برای واکسیناسیون یا مراجعه به مراکزی نظیر کلینیک‌های زیبایی منجر می‌شود.

برای پاسخ به پرسش‌های متعدد درباره مبنای علمی توصیه‌ها، ضرورت واکسیناسیون برای همه افراد و همچنین میزان واقعی شیوع این ویروس در جامعه، «فارس آگاه» گفت‌وگویی با دکتر مهدی نجات، رئیس گروه مبارزه با بیماری‌های واگیر شیراز انجام داده است تا از راه‌های انتقال HPV و واقعیت خطرات این ویروس مطلع شود.

رئیس گروه پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های واگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شیراز با اشاره به شایعات درباره کشنده بودن ویروس پاپیلومای انسانی یا همان HPV گفت: این ویروس یک خانواده بزرگ ویروسی با بیش از ۲۰۰ تیپ مختلف است که برخی از آن‌ها پوست و برخی دیگر مخاط بدن را درگیر می‌کنند؛ نکته بسیار مهمی که مردم باید بدانند این است که اکثر قریب‌به‌اتفاق این تیپ‌ها بی‌خطر هستند و عفونت ناشی از آن‌ها در اغلب موارد، ظرف مدتی توسط سیستم ایمنی بدن پاک‌سازی می‌شود.

در نگاه دکتر مهدی نجات، تنها شمار کمی از تیپ‌های پرخطر ویروس HPV هستند که اگر سال‌ها در بدن باقی بمانند، می‌توانند احتمال بروز برخی بدخیمی‌ها مانند سرطان دهانه رحم را بالا ببرند.

وی تأکید کرد: هر نوع HPV به‌طور ذاتی کشنده یا خطرناک نیست و حتی ابتلا به تیپ‌های پرخطر نیز الزاماً مساوی با ابتلای قطعی به سرطان نیست و این نکته مهم، مرزی روشن میان عفونت و سرطان می‌گذارد؛ مرزی که دانستنش می‌تواند بسیاری از نگرانی‌های بی‌پایه را از میان ببرد و تصویر واقعی‌تری از این ویروس ارائه دهد.

نجات با اشاره به اینکه بارزترین علامت بالینی برخی تیپ‌های HPV، زگیل‌های تناسلی است؛ یعنی ضایعاتی برجسته، اغلب بدون درد، که می‌توانند به‌صورت تکی یا خوشه‌ای در ناحیه تناسلی، مقعد یا اطراف آن ظاهر شوند، هشدار داد: این تصویر، تمام ماجرا نیست. هر ضایعه‌ای در این نواحی الزاماً زگیل نیست و اتکا به جست‌وجوهای اینترنتی یا تشخیص‌های خودسرانه، بیش از آنکه کمک‌کننده باشد، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

به گفته رئیس گروه مبارزه با بیماری‌های واگیر شیراز، تشخیص زگیل تناسلی امری کاملاً تخصصی است و هر ضایعه پوستی در این ناحیه را نباید به HPV نسبت داد، مسیر درست، مراجعه به پزشک متخصص اعم از متخصص پوست یا زنان است؛ جایی که با معاینه بالینی دقیق و در صورت نیاز، بررسی‌های تکمیلی، می‌توان به یک تشخیص قطعی و اطمینان‌بخش رسید.

دکتر نجات درباره شیوه‌های انتقال HPV و در پاسخ به نگرانی رایج درباره استخر، توالت یا وسایل مشترک توضیح داد: راه اصلی و اثبات‌شده انتقال تیپ‌های تناسلی HPV تنها از طریق تماس مستقیم پوست با پوست یا مخاط با مخاط در جریان روابط جنسی است، این ویروس برای انتقال، به تماس بسیار نزدیک و مستقیم نیاز دارد؛ چیزی که تنها در چنین موقعیت‌هایی فراهم می‌شود.

HPV  از توالت و استخر منتقل نمی‌شود

به گفته این پزشک، اخباری که در فضای مجازی درباره انتقال از صندلی توالت فرنگی عمومی، آب استخر، حوله یا وسایل شخصی دست‌به‌دست می‌شود، پایه علمی ندارد و در دستورالعمل‌های مراجع معتبر علمی نیز تأیید نشده است  HPV؛ در محیط خارج از بدن، ویروسی ضعیف، شکننده و کوتاه‌عمر است و توان ایجاد عفونت از این مسیرها را ندارد.

رئیس گروه مبارزه با بیماری‌های واگیر شیراز تأکید کرد: انتشار چنین مطالب نادرست، بیش از آنکه آگاهی‌بخش باشد، تنها باعث بزرگ‌نمایی خطر و افزایش بی‌دلیل ترس در جامعه می‌شود.

دکتر نجات در پاسخ به این پرسش که «آیا تنها ابزار مقابله با HPV واکسن است؟ و آیا ابتلای قبلی یا واکسن‌های نسل قدیمی، فرد را در برابر تیپ‌های جدید و شدیدتر بی‌دفاع می‌گذارد؟» بیان کرد: تصویر واقعی این بیماری بسیار متعادل‌تر از روایت‌های رایج در فضای مجازی است، واکسن ابزاری مؤثر برای پیشگیری اولیه است، اما تنها راه نیست و رویکرد علمی برای کنترل این ویروس، یک راهبرد جامع و چندلایه است؛ در گام نخست، واکسیناسیون پیش از مواجهه با ویروس قرار دارد که طبق پروتکل‌های علمی، بهترین زمان انجام آن سال‌های نوجوانی است و در کنار آن، برای پیشگیری از بدخیمی‌ها، انجام منظم غربالگری‌هایی مانند پاپ‌اسمیر در بانوان نقش کلیدی در شناسایی زودهنگام تغییرات سلولی دارد.

وی همچنین بر اهمیت رفتارهای جنسی آگاهانه و بهداشتی و پرهیز از داشتن شرکای جنسی متعدد تأکید می‌کند؛ مجموعه اقداماتی که در کنار هم می‌توانند مؤثرترین سپر محافظتی در برابر پیامدهای این ویروس باشند.

واکسن‌های قدیمی، فرد را در برابر تیپ‌های جدید بی‌دفاع نمی‌کنند

دکتر نجات در خصوص این نگرانی که آیا واکسن‌های نسل قدیمی فرد را در برابر تیپ‌های جدید و شدیدتر بی‌دفاع می‌گذارد، خاطرنشان کرد: تزریق واکسن برای افرادی که قبلاً به یک تیپ خاص مبتلا شده‌اند، آن عفونت قبلی را درمان نمی‌کند، اما از ابتلای مجدد فرد به سایر تیپ‌های پرخطری که در واکسن وجود دارد جلوگیری می‌کند و این جمله که واکسن‌های قبلی فرد را در برابر ویروس‌های دیگر بی‌دفاع می‌کند، نادرست و خلاف شواهد علمی است.

وی با اشاره به قیمت بالای گارداسیل، درباره اثربخشی واکسن ایرانی «پاپیلوگارد» اظهار کرد: واکسن ایرانی، فرآورده‌ای مؤثر و دارای تأییدیه‌های علمی و نظارتی لازم است و می‌تواند ایمنی قابل‌قبولی در برابر تیپ‌های پرخطر ۱۶ و ۱۸ ایجاد کند، این واکسن نیز در حال حاضر از طریق برخی داروخانه‌ها عرضه می‌شود.

دکتر نجات با تأکید بر بازارسازی در این خصوص ابراز کرد: مسئله اصلی، التهاب کاذبی است که شکل گرفته؛ التهابی که نه بر پایه نیاز واقعی، بلکه بیشتر ناشی از ترس و تبلیغات است و در نتیجه، موجی از مراجعات غیرضروری ایجاد کرده است؛ اولویت اصلی، مدیریت این تقاضای کاذب از مسیر آگاهی‌بخشی علمی و دقیق است.

رئیس گروه مبارزه با بیماری‌های واگیر شیراز یادآور شد: واکسیناسیون عمومی HPV در حال حاضر در اولویت برنامه ملی ایمن‌سازی برای همه گروه‌های سنی قرار ندارد و توصیه رسمی، تزریق بر اساس پروتکل‌های وزارت بهداشت برای گروه‌های هدف و در کنار آن، تأکید بر غربالگری منظم است.

دکتر نجات در پاسخ به این پرسش که آیا شواهدی از افزایش موارد ابتلا در استان فارس وجود دارد، توضیح داد: برای بدخیمی‌های مرتبط با HPV مانند سرطان دهانه رحم، نظام ثبت دقیق و ساختارمند در کشور فعال است؛ اما درباره خود عفونت HPV که در بسیاری از موارد گذرا و بدون علامت است، نظام ثبت کشوری فراگیر و جامعی وجود ندارد؛ از این رو، اعلام یک رقم قطعی درباره میزان شیوع امکان‌پذیر نیست و آنچه در دسترس است، عمدتاً نتایج مطالعات پراکنده با درصدهای شیوع متفاوت است.

افزایش تقاضای واکسن بیشتر ناشی از نگرانی‌های اغراق‌شده فضای مجازی است

به گفته او، آنچه در حال حاضر بیشتر به چشم می‌آید، افزایش تقاضای نگران‌محور برای واکسن است؛ تقاضایی که بخش قابل‌توجهی از آن ناشی از بزرگ‌نمایی خطر و هشدارهای اغراق‌آمیز در برخی مراجع و صفحات غیرعلمی فضای مجازی است؛ این سطح از نگرانی، به باور وی، با واقعیت اپیدمیولوژیک بیماری تناسبی ندارد.

به گفته دکتر نجات، پایش مستمر وضعیت بیماری، از طریق مطالعات علمی و جامعه‌محور و بهره‌گیری از داده‌های حاصل در نظام مراقبت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، همواره در دستور کار قرار دارد تا تصمیم‌گیری‌ها بر پایه شواهد دقیق و علمی انجام شود.

رئیس گروه مبارزه با بیماری‌های واگیر شیراز درباره تبلیغات گسترده و ایجاد «اچ‌پی‌وی‌هراسی» در فضای مجازی نیز متذکر شد: پرداخت‌های غیرعلمی به این موضوع متأسفانه بیش از حد افزایش یافته است، در میان انبوه محتواهای منتشرشده، کمتر به واقعیت‌های علمی مانند راه‌های اصلی انتقال ویروس، شیوه‌های پیشگیری و این نکته که در بسیاری از موارد عفونت HPV حتی به بروز علائم بالینی منجر نمی‌شود توجه می‌شود.

وی البته تأکید کرد: کم‌انگاری و ساده‌انگاری نباید صورت بگیرد که آن هم خطرناک است؛ همان‌طور که از سوی دیگر، عده‌ای با استفاده از اطلاعات ناقص، بزرگ‌نمایی آمار و انتشار محتوای ترس‌آلود در شبکه‌های اجتماعی، نگرانی بیش از حد در جامعه را دامن می‌زنند که نتیجه آن، فشار روانی بر مردم، تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی و ایجاد بازار سیاه برای یک واکسن است. دکتر نجات این دو رویکرد—کم‌انگاری و هراس‌افکنی—را دو روی یک سکه و مغایر با اصول اخلاق پزشکی و بهداشت عمومی خواند.

دکتر نجات افزود: پیام ما به مردم روشن است؛ اطلاعات سلامت را از منابع علمی و رسمی مانند وزارت بهداشت و دانشگاه‌های علوم پزشکی دریافت کنند و از فضای پرهیاهوی شبکه‌های اجتماعی فاصله بگیرند.

به گفته او، آگاهی درست جای نگرانی بی‌مورد را می‌گیرد و با شناخت راه‌های اصلی انتقال HPV و رعایت نکات محافظتی، می‌توان گفت این موضوع تهدیدی حاد و اورژانسی برای سلامت عمومی جامعه محسوب نمی‌شود.

وی در پایان یادآور شد: هر فردی که درباره ابتلا به این ویروس یا راه‌های پیشگیری از آن پرسشی دارد، می‌تواند برای دریافت مشاوره رایگان به واحد بیماری‌های واگیر مراکز بهداشت در شهرستان‌های مختلف مراجعه کند.