خواجه حافظ و شیخ اجل ف پیشقراول گره گشایی های کور

  الگوی مدیریت هیأت‌امنایی باغ جهانی شیراز ؛ تجربه ای که می شود به آن تکیه کرد

مدیر باغ گیاه‌شناسی ارم دانشگاه شیراز:

مزیت مدیریت هیئت‌امنایی ، چابک‌تر شدن تصمیم‌گیری‌ها و مدیریت هدفمند منابع است

اگر مدیریت هیئت‌امنایی بتواند برای حافظیه و سعدیه استقلال مالی ایجاد کند؛ به این معنا که درآمدهای حاصل از این دو مجموعه مستقیماً برای نگهداری، حفاظت و اداره خود آن‌ها هزینه شود و نیازی به رفت‌وبرگشت منابع مالی به خزانه دولت نباشد، مدیریت این دو بنا چند برابر بهتر خواهد شد

فاطمه مقدم – فارس آگاه

حافظیه و سعدیه حالا قرار است پیش ‌قراول تغییری بزرگ در شیوه مدیریت میراث ‌فرهنگی کشور باشند، تغییری که طرح آن سال‌هاست با عنوان مدیریت هیأت‌امنایی و به‌عنوان راهی برای فاصله گرفتن از ساختارهای اداری متمرکز و البته نگهداشت درآمدهای اماکن تاریخی فارس در استان مطرح می‌شود، اما اکنون در شیراز بناست مدیریت این دو مکان تاریخی از مرحله بحث و ایده عبور کند و به عرصه اجرا برسد.

طرحی که مهدی پارسایی، معاون گردشگری استاندار فارس آن را نه شیوه‌ای برای واگذاری میراث بلکه پیوند ظرفیت‌های علمی و شهری می‌داند تا در سایه‌ مشارکت شهرداری و بخش خصوصی، گره‌های کور تأمین منابع این سایت تاریخی باز شود و اساتید پیشکسوت میراث، آن را مشروط به نظارت علمی و دوری از تشریفات می‌خوانند.

اما این شیوه مدیریت در میان اساتید قدیمی حوزه میراث هم‌زمان امید و نگرانی ایجاد کرده است.

رسول وطن‌دوست در گفت‌وگو با خبرگزاری میراث آریا، اصل طرح را مثبت می‌داند، اما موفقیت آن را مشروط به تعریف دقیق اختیارات و مسئولیت‌ها، تأمین منابع، نظارت و انتخاب اعضای متخصص اعلام می‌کند. از نظر او نباید برای همه محوطه‌ها یک نسخه واحد پیچید و تجربه موفق چغازنبیل نیز نشان داده است که استقلال نسبی همراه با نظارت می‌تواند به مدیریت بهتر میراث کمک کند.

جلیل گلشن نیز در گفت‌وگو با همان خبرگزاری بر اجرای آزمایشی و مرحله‌ای طرح تأکید دارد. به اعتقاد او چون این مدل هنوز عملا تجربه نشده است، ابتدا باید در چند پایگاه به صورت پایلوت اجرا و سپس مزایا، ایرادات و چالش‌های آن ارزیابی شود؛ همچنین ترکیب هیئت امنا باید متناسب با ویژگی هر پایگاه و دارای توان فرهنگی و اقتصادی باشد، اما نگاه اقتصادی نباید بر مأموریت حفاظتی و فرهنگی غلبه کند.

در همین حال، رجبعلی لباف‌خانیکی هشدار می‌دهد که این هیئت تازه، نباید به یک نهاد تشریفاتی تقلیل یابد. از نگاه او، اگر قرار است هویت ملی در حافظیه و سعدیه صیانت شود، هیئت‌امنا باید اختیار واقعی برای جلوگیری از مداخلات غیرعلمی داشته باشد و اعضای آن نه بر اساس مناسبات اداری، بلکه بر پایه‌ تعهد تخصصی انتخاب شوند؛ درواقع هر سه استاد با اصل مدیریت هیأت‌امنایی مخالفتی ندارند، اما سه شرط اصلی تخصص اعضا، تناسب مدل مدیریتی با ویژگی هر اثر و تعریف روشن اختیار و مسئولیت را از شروط مهم موفقیت این طرح می‌دانند و با توجه به اینکه استاندار فارس مسئولیت اجرای این طرح را به‌عنوان پایلوت کشوری بر عهده گرفته است، بررسی تجربه باغ ارم شیراز  به‌عنوان تنها نمونه موجود از مدیریت هیأت‌امنایی دولتی در میان مجموعه‌های تاریخی و فرهنگی شیراز می‌تواند بخشی از سازوکارها، ظرفیت‌ها و چالش‌های این شیوه را پیش از اجرای آن در حافظیه و سعدیه آشکار کند.

باغ ارم شیراز به‌عنوان یکی از معدود نمونه‌های مدیریت هیأت‌امنایی دولتی در شیراز، مدلی متفاوت از اداره یک مجموعه فرهنگی و تاریخی را به نمایش گذاشته است. در شرایطی که بسیاری از بناها و مجموعه‌های میراثی با به صورت متمرکز از سوی وزارتخانه میراث فرهنگی با محوریت اداره‌کل آن در استان‌ها با ساختاری متمرکز و سلسله ‌مراتبی اداره می‌شوند، این باغ جهانی با روشی هیات امنایی فعالیت می‌کند؛ روشی که به گفته مدیر باغ ارم در گفتوگو با «شهر مردم»، تصمیم‌گیری را به صورت تخصصی‌ و متمرکزتر دنبال می‌کند. مدلی که می‌تواند از منظر سرعت تصمیم‌گیری، نحوه تخصیص منابع و هماهنگی میان بخش‌های مختلف، نمونه‌ای عملی برای مدیریت این دو بنا باشد؛ خصوصا در این وضع که نمونه بیرونی مدیریت هیات امنایی برای بناهای تاریخی وجود ندارد.

آگاهی از چگونگی مدیریت به شیوه هیات امنایی دولتی باغ ارم می‌تواند چراغ راهی پیش پای این طرح بگذارد و باغ ارم را نمونه‌ای قابل تأمل برای بحث درباره شیوه اداره دیگر مجموعه‌های فرهنگی و تاریخی شیراز بدل کند.

یکی از دلایل طرح موضوع مدیریت هیأت‌امنایی برای اماکن تاریخی، به سازوکار مالی حاکم بر اداره این مجموعه‌ها بازمی‌گردد. در ساختار فعلی، درآمد حاصل از بازدید اماکن تاریخی دولتی به خزانه واریز می‌شود و بازگشت منابع برای هزینه‌کرد در همان مجموعه، گاه با تأخیر انجام می‌گیرد؛ از سوی دیگر، اعتبار تخصیص‌یافته لزوماً با میزان درآمد یا نیازهای هر بنا تناسب ندارد؛ زیرا منابع دولتی باید میان مجموعه‌های مختلف توزیع شود؛ از بناها و محوطه‌های درآمدزا گرفته تا آثاری که هزینه‌های نگهداری و حفاظت دارند، اما درآمد مستقیمی ایجاد نمی‌کنند.

چابک‌تر شدن تصمیم‌گیری‌ها مزیت اصلی مدیریت هیأت‌امنایی بناهاست

مدیر باغ گیاه‌شناسی ارم دانشگاه شیراز، در گفت‌وگو با «شهر مردم»، با اشاره به اینکه مدیریت باغ ارم در قالب هیئت‌امنایی دانشگاهی انجام می‌شود و دانشگاه شیراز نیز زیرمجموعه دولت است، گفت: این مدل با هیئت‌امنایی که اختیار کامل درآمدها و هزینه‌های یک مجموعه را در دست داشته باشد، تفاوت دارد.

رحمان جوکار افزود: درآمد حاصل از بلیت‌فروشی باغ ارم نیز مستقیماً به خزانه واریز می‌شود و سپس، با توجه به اینکه باغ ارم جزو املاک دانشگاه شیراز است، این درآمد به‌طور کامل به دانشگاه بازمی‌گردد؛ با این حال، هزینه‌های نگهداری باغ با توجه به گستردگی فضای سبز و ماهیت گیاه‌شناسی آن، همچنان بیشتر از درآمدهای حاصل از بلیت‌فروشی است و دانشگاه نیز برای تأمین هزینه‌های باغ از محل بودجه‌های خود اعتبار اختصاص می‌دهد، کارکنان باغ ارم از نیروهای استخدامی وزارت علوم هستند و حقوق خود را از این وزارتخانه دریافت می‌کنند.

جوکار در پاسخ به این پرسش که مدیریت هیئت‌امنایی در عمل چه تفاوتی با مدیریت مستقیم میراث‌فرهنگی دارد، بیان کرد: در مدل هیئت‌امنایی دانشگاه، مدیریت به‌صورت متمرکز انجام می‌شود و مجموعه‌ای از افراد و دستگاه‌های مختلف به‌صورت پراکنده و چندپاره در تصمیم‌گیری‌ها دخالت ندارند و همین تمرکز، یکی از نکات بسیار مهم در سرعت و کیفیت تصمیم‌گیری برای باغ جهانی ارم است و از این نظر، با مدلی از مدیریت هیئت‌امنایی که برای اماکن تاریخی پیش‌بینی شده، تفاوت‌هایی دارد.

وی مهم‌ترین مزیت مدیریت هیئت‌امنایی در باغ ارم را چابک‌تر شدن تصمیم‌گیری‌ها و مدیریت هدفمند منابع دانست و ادامه داد: برای نمونه، اگر یک طرح اجرایی یا عمرانی در مقیاس کلان در باغ مطرح باشد، هیئت امنا درباره آن تصمیم‌گیری می‌کند؛ برای مثال، بازسازی دوباره سرویس‌های بهداشتی در سطح باغ، تصمیمی کلان است که نیازمند طرح موضوع و تصویب در هیئت امناست، پس از اتخاذ تصمیم نیز اجرای آن با استفاده از منابع و بودجه‌های دانشگاه می‌تواند با سرعت مناسبی انجام شود و مجموعه ناچار نیست برای تأمین اعتبار، منتظر بازگشت درآمدهای خود از وزارتخانه باشد، به‌نوعی منابع مالی در داخل مجموعه گردش می‌کند و همین مسئله سبب می‌شود کارها با سرعت بیشتری پیش برود.

به گفته جوکار، مدل هیئت‌امنایی دانشگاه‌ها همچنان یک مدل دولتی است، اما تفاوت آن در این است که همه تصمیم‌گیری‌ها در بدنه وزارتخانه انجام نمی‌شود، بلکه بخش مهمی از تصمیمات در سطح هیئت امنای دانشگاه شیراز اتخاذ می‌شود و این تمرکز اختیارات، می‌تواند فاصله میان نیاز یک مجموعه و زمان اتخاذ تصمیم برای رفع آن را کوتاه‌تر کند.

وی در عین حال، مهم‌ترین چالش این شیوه مدیریتی را فاصله زمانی میان برگزاری جلسات هیئت امنا دانست و گفت: جلسات هیئت امنا معمولاً هر چند ماه یک‌بار برگزار می‌شود و این موضوع گاه می‌تواند برای مجموعه چالش ایجاد کند؛ زیرا برخی مسائل نیازمند تصمیم‌گیری سریع‌تر هستند.

جوکار افزود: در باغ ارم برای رفع این مشکل، علاوه بر هیئت امنا، شورای علمی باغ نیز تشکیل شده است و هیئت امنا بخشی از اختیارات مربوط به تصمیم‌گیری‌های خرد، عمرانی و حفاظتی را به این شورا واگذار کرده است؛ به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره مسائل مورد نیاز باغ می‌تواند به‌صورت هفتگی و با سرعت بیشتری انجام شود.

به گفته وی، در شورای علمی باغ، علاوه بر متخصصان گیاه‌شناسی، اعضایی از دانشگاه هنر و معماری نیز حضور دارند تا در تصمیم‌گیری‌های مربوط به بناها و معماری باغ نیز اظهار نظر کارشناسی داشته باشند؛ این شورا نزدیک به ۲۰ سال است که در کنار هیئت امنا به مدیریت باغ ارم کمک می‌کند.

جوکار ادامه داد: برخی امور نیز آن‌قدر روتین است که باغ برای انجام آن‌ها نیازی به اخذ تصمیم از شورای علمی ندارد؛ مانند کاشت گیاهان فصلی که در چارچوب وظایف روزمره مجموعه انجام می‌شود.

مدیر باغ گیاه‌شناسی باغ ارم همچنین در پاسخ به این پرسش که میراث‌فرهنگی دقیقاً در چه حوزه‌هایی در مدیریت باغ ارم مداخله یا اعمال نظر می‌کند، اظهار کرد: نقش میراث‌فرهنگی در درجه نخست نظارت بر مرمت و حفاظت از عمارت باغ است؛ همچنین حفظ حریم باغ جهانی ارم نیز بر عهده میراث‌فرهنگی است، زیرا شهرداری برای صدور مجوز ساخت‌وساز در اطراف باغ، از میراث‌فرهنگی استعلام می‌کند، بنابراین، مسئولیت پاسخگویی درباره حفظ حریم باغ یا هرگونه خدشه به آن نیز بر عهده اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان است.

مدیر باغ گیاه‌شناسی باغ ارم، در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین شرط موفقیت مدیریت هیئت‌امنایی حافظیه و سعدیه چیست، خاطرنشان کرد: به نظر من، جسارت در اتخاذ تصمیمات، یکی از مهم‌ترین شروط موفقیت این شیوه مدیریتی است، درباره این دو مجموعه و البته بسیاری از بناهای تاریخی و فرهنگی، حساسیت‌های زیادی در جامعه وجود دارد که گاه مانع تصمیم‌گیری‌های قاطع می‌شود؛ تصمیماتی که به تأخیر افتادن یا اتخاذ نشدن آن‌ها در نهایت می‌تواند به زیان خود بنا و برند گردشگری آن تمام شود.

وی افزود: باید یک تیم کارشناسی قوی و توانمند برای این مجموعه‌ها انتخاب شود و هیئت امنا نیز بر اساس نتایج و پیشنهادهای کارشناسی این تیم، تصمیمات قاطع اتخاذ کند و پای تصمیمی که پشتوانه کارشناسی دارد، بایستد.

حافظیه و سعدیه گزینه‌های مناسبی برای مدیریت هیأت‌امنایی‌اند

جوکار، حافظیه و سعدیه را گزینه‌های مناسبی برای اجرای پایلوت مدیریت هیئت‌امنایی دانست و اضافه کرد: این دو مجموعه نه با پیچیدگی‌های یک بنای تاریخی بسیار بزرگ و گسترده مانند تخت‌جمشید روبه‌رو هستند و نه مانند باغ‌هایی با پوشش گیاهی وسیع و گونه‌های گیاهی خاص، مدیریت دشوار و پیچیده‌ای دارند؛ از سوی دیگر، هر دو مجموعه از ظرفیت درآمدزایی برخوردارند و به همین دلیل می‌توانند گزینه‌های مناسبی برای آزمودن این شیوه مدیریتی باشند.

وی با اشاره به مشکلات برخی مجموعه‌های تاریخی و باغ‌های ایرانی افزود: برای مثال، در باغ فین کاشان، مدتی مهم‌ترین دغدغه، خشک شدن سروهای چندصدساله و مشهور این باغ بود؛ مسئله‌ای تخصصی که مدیریت آن نیازمند رسیدگی مستمر و دانش فنی است، در حالی که حافظیه و سعدیه با چنین چالش‌هایی روبه‌رو نیستند.

مدیر باغ گیاه‌شناسی ارم با تأکید بر تجربه این باغ در مدیریت هیئت‌امنایی گفت: این مدل مدیریتی کمک زیادی به تأمین هزینه‌های نگهداری و حفاظت باغ ارم کرده است، اگر مدیریت هیئت‌امنایی بتواند برای حافظیه و سعدیه استقلال مالی ایجاد کند؛ به این معنا که درآمدهای حاصل از این دو مجموعه مستقیماً برای نگهداری، حفاظت و اداره خود آن‌ها هزینه شود و نیازی به رفت‌وبرگشت منابع مالی به خزانه دولت نباشد، مدیریت این دو بنا چند برابر بهتر خواهد شد.

وی ادامه داد: در این صورت، عملکرد مدیران نیز متمرکزتر و تخصصی‌تر خواهد بود؛ به‌ویژه آنکه حافظیه و سعدیه زیرمجموعه وزارتخانه‌ای هستند که گستردگی مأموریت‌های آن، هم تخصیص بودجه و هم فرآیند تصمیم‌گیری را دشوار و زمان‌بر می‌کند و بودجه نیز گاه پس از طی این مسیر با کاهش به مجموعه بازمی‌گردد.

نسخه واحد برای همه بناهای تاریخی جواب نمی‌دهد

جوکار در تشریح اهمیت سرعت و تمرکز در تصمیم‌گیری توضیح داد: سه سال پیش فروش بلیت باغ ارم کاملاً دستی بود و پس از پیگیری‌های انجام‌شده، دستگاه‌های فروش بلیت الکترونیکی نصب شد تا روند ورود بازدیدکنندگان، به‌ویژه در روزهای پرتردد، تسهیل شود؛ با این حال، گاه وزارتخانه تصمیم می‌گیرد که به دلایلی، فروش الکترونیکی بلیت همه اماکن تاریخی در نوروز متوقف و فروش به‌صورت دستی انجام شود و چنین تصمیم یکپارچه‌ای برای مجموعه‌های پربازدیدی مانند حافظیه و سعدیه می‌تواند مشکل‌ساز و موجب طولانی شدن صف‌ها شود، زیرا شرایط خاص هر مجموعه در آن لحاظ نمی‌شود.

به گفته وی، مدیریت متمرکز و متناسب با شرایط هر بنا می‌تواند چنین چالش‌هایی را برطرف کند.

هنوز برای قضاوت در خصوص هیات امنایی شدن بناهای تاریخی زود است و قصه نانوشته هم اشتباه ندارد؛ از این رو باید منتظر ماند و دید دستورالعمل‌های این مصوبه و نحوه اجرای آن به چه شکل خواهد بود و این بناها در آینده دچار چه سرنوشتی خواهند شد.