در جهشن عمرانی هفتادو‌پنجم شهرداری شیراز انجام شد؛

احیا و مرمت ۲۱ مسجد در دل کهن‌ترین بافت هویتی شهر

جلال‌الدین عرفانی -فارس آگاه

شهردار شیراز در مراسم هفتاد‌وپنجمین جهش عمرانی شهرداری و بهره‌برداری از پروژه‌های منطقه ۸ بافت تاریخی فرهنگی، همزمان با دهه کرامت و افتتاح ۲۱ مسجد تاریخیِ مرمت و احیا شده، با تشریح ابعاد مختلف فعالیت‌های مدیریت شهری، برنامه‌ریزی‌های چهار سال اخیر، تلاش‌های عمرانی، رویکردهای فرهنگی و طرح‌های گسترده در حوزه حمل‌ونقل، بازآفرینی، گردشگری و محرومیت‌زدایی و بیان جزییات کامل اقدامات شهرداری گفت: شهر دین، هنر و حماسه هرگز محتاج لقب‌سازی نبوده است و اگر بنا بود چنین شهری برای خود لقبی برگزیند، قطعاً به شأن و هویت دیرینه خود تکیه می‌کرد، امروز در برابر مسئولیتی بسیار سنگین قرار داریم و شورای شهر و شهرداری شیراز با هدف‌گذاری دقیق، دوراندیشی و برنامه‌محوری مسیر چهار تا پنج‌ساله خدمت خود را برای شیراز ۱۴۰۴ و افق‌های پس از آن تعیین کرده‌اند.

محمد اسدی افزود: از ابتدا تأکید شد که شیراز آینده با شیراز پیش از آن تفاوت خواهد کرد و هر انسان منصفی این تغییر را تأیید می‌کند، البته در کنار این مسیر، برخی افراد بیمار در برابر هر اقدام مثبت مقاومت می‌کنند. هفته گذشته در برنامه‌های مربوط به روز حافظ و روز سعدی، پیش از فرارسیدن اول اردیبهشت، سنگ‌فرش خیابان منتهی به آرامگاه سعدی افتتاح شد و تأکید کردم که اردیبهشت ماهی خاص و جادویی برای شیراز است.

شهردار تصریح کرد: هنوز کارها آغاز نشده بود که دوباره در همین منطقه حاضر شدیم، سه هفته پیش یک‌بار برای افتتاح بیش از 10 پروژه در حوزه کف‌سازی، بدنه‌سازی و نورپردازی آمدیم و اکنون بار دوم است؛ حداقل دو مرتبه دیگر نیز در اردیبهشت به این منطقه خواهیم آمد تا پروژه‌ها، ابرپروژه‌ها و طرح‌های احیا از جمله پروژه‌های احیا محور زندیه و میدان نقاره خانه را که اکنون تمام شده‌اند افتتاح کنیم.

وی ادامه داد: در همین سی روز اخیر دو بار دیگر در منطقه ۱۰ حاضر شدیم و قرار بود چهارشنبه مراجعه کنیم، اما امام جمعه منطقه درخواست کرد حضور ما به جمعه موکول شود تا میز خدمت و افتتاح پروژه‌ها همزمان اجرا شود و این تغییر پذیرفته شد؛ برخی مخالفت‌ها نیز دلایل روشنی دارد؛ کسانی که در گذشته از شهرداری کنار گذاشته شدند و اجازه داده نشد در این چهار سال وارد مجموعه شوند، زیرا شهرداری امروز حساب‌وکتاب، نظم و ترتیب خاصی دارد و اجازه نمی‌دهد هر فردی به روند خدمت‌رسانی لطمه بزند.

اسدی بیان کرد: شهرداری شیراز در میان 2 هزار و 450 شهرداری کشور از نظر اجرایی قابل تقدیر است، در این دوره تلاش شد با همکاری اکثریت شورای شهر و ریاست محترم شورا از هر حاشیه دور بمانیم، زیرا ورود به حاشیه یعنی توقف خدمت.

احیای ۲۱ مسجد تاریخی، اهمیت مسجد‌محوری و ضرورت پیوست گردشگری

شهردار شیراز خاطرنشان کرد: امروز در منطقه‌ای حضور داریم که نقش ویژه‌ای در بافت تاریخی شهر دارد و ۲۱ مسجد تاریخی آن در حال مرمت، بازسازی و احیاست؛ از مهندس اسدزاده، معاونان، همکاران، پیمانکاران، آستان مقدس و سازمان میراث فرهنگی برای همراهی در این مسیر تشکر می‌کنم، مسجد‌محوری در این دوره یکی از رویکردهای جدی مدیریت شهری بوده و ده‌ها پروژه مسجدی یکی پس از دیگری در حال بهره‌برداری است.

وی تصریح کرد: این مسجد تنها یک مسجد نیست؛ اینجا تاریخ است، ارزش آن در حد نخستین یا دومین تخت‌جمشید است و همان‌گونه که گردشگران برای دیدن تخت‌جمشید می‌روند، باید برای دیدن این مجموعه نیز مقصد داشته باشند؛ برخی بخش‌ها عمداً مرمت نشده تا اصالت حفظ شود، بخشی با سنگ، بخشی با خشت و بخشی با مصالح دیگر اجرا شده است تا روایت تاریخی باقی بماند. گردشگر برای خوابیدن در هتل نمی‌آید؛ او برای دیدن فرهنگ، هنر، دین و حماسه می‌آید.

اسدی ادامه داد: کار ما در این مسجد تمام نشده و آغاز مسیر است؛ تجهیز، تکمیل سرویس‌ها و زیرساخت‌ها باید ادامه یابد، یاد و نام شهید دستغیب، شهید راه محراب و افتخار مردم شیراز نیز باید در اینجا گرامی داشته شود، او نیازی به ما ندارد؛ ما به او نیازمندیم و کمترین وظیفه این است که محل عبادت و انتشار معارف او در شأن آن نام بزرگوار باشد.

شهردار شیراز گفت: رویکردهای شورای شهر بر دو محور محله‌محوری و مسجد‌محوری است؛ هفته گذشته پروژه‌های محرومیت‌زدایی منطقه چهار افتتاح شد و هفته آینده نیز بخش گسترده‌ای از پروژه‌های محرومیت‌زدایی در منطقه دیگری آماده بهره‌برداری است.

اسدی افزود: کارهای زیادی انجام شده، اما کارهای بیشتری باقی مانده است و در هر گوشه شهر فعالیت جریان دارد، اما حجم کار انجام‌نشده همچنان زیاد است و باید با تلاش بیشتر ادامه یابد.

توسعه بافت تاریخی، تکمیل خطوط مترو و جهش همه‌جانبه

شهردار شیراز تصریح کرد: اتصال خط یک به چهار مترو از چهارراه زند آغاز شد و از چهارراه مشیر عبور کرد و به سمت سه‌راه نمازی، حرم مطهر و سپس چهارراه شاهزاده قاسم پیش می‌رود، این منطقه ۳۶۰ هکتار بافت تاریخی دارد که ۵۷ هکتار آن محدوده مصوب پیرامون حرم است.

وی ادامه داد: سال گذشته در چنین ایامی، مصوبه ۵۷ هکتار در شورای عالی شهرسازی و معماری تصویب شد و جلسات متعددی با وزارت راه، معاونت بازآفرینی و معاونت مجری ساختمان‌های دولتی برگزار شده تا مسیر اجرای این محدوده مشخص شود.

شهردار شیراز بیان کرد: امام جمعه محترم شیراز تعبیر زیبایی درباره این محدوده و شهر دارند، ایشان شهر شیراز را عروس شهرها و محدوده بین‌الحرمین را هشت‌بهشت می‌دانند و تأکید می‌کنند این الگو باید در اینجا اجرا شود، چنین عباراتی یعنی جذابیت، جلب توجه و اهمیت ملی و جهانی این بافت.

اسدی تاکید کرد: مدیران شهرداری تلاش دارند این مسجد و دیگر بناهای تاریخی دارای پیوست گردشگری باشند، یکی از نقاطی که همواره گردشگران خارجی در آن حضور داشته‌اند، همین‌جاست و باید این جایگاه تقویت شود، باور مدیریت شهری این است که این مجموعه و حرم مطهر جدایی‌ناپذیرند و باید هم‌افزا باشند.

وی یادآور شد: آنچه امروز در شیراز جریان دارد تنها رشد نیست؛ جهش است. در ادبیات توسعه میان رشد، روند و جهش تفاوت وجود دارد و اکنون جهشی همه‌جانبه در شهر رخ می‌دهد؛ از زیرزمین تا روی زمین، از ارتفاع تا پهنه، از پروژه‌های عمرانی تا برنامه‌های فرهنگی، گردشگری، تفریحی و اجتماعی در شیراز یک انقلاب شهری در حال اتفاق است.

شهردار تصریح کرد: در دوران جنگ نیز کارکنان شهرداری دست از کار نکشیدند و با وجود ابلاغ کاهش ۳۰ درصدی نیروها، ۷۰ تا ۸۰ درصد همکاران در میدان خدمت بودند و پروژه‌ها تعطیل نشد.

وی ادامه داد: اطمینان می‌دهم که جای نگرانی نیست و مسیر شهر پایدار است و کارها با قدرت ادامه دارد، چه در زمان جنگ، چه در شرایط سخت‌تر و چه در ایام عادی، شیراز در مسیر درست حرکت می‌کند.

مرمت ۲۱ مسجد تاریخی شیراز؛ احیای قلب فرهنگی شهر

معاون گردشگری و زیارت استانداری فارس در مراسم بهره‌برداری از پروژه احیا و مرمت ۲۱ مسجد در بافت تاریخی فرهنگی شیراز، ضمن ابلاغ پیام تقدیر استاندار فارس، از شهردار شیراز و اعضای شورای اسلامی شهر بابت اجرای این پروژه بزرگ و حیاتی برای قلب گردشگری شیراز قدردانی کرد.

مهدی پارسایی با اشاره به انتخاب زمان افتتاح این پروژه‌ها در دهه کرامت افزود: از شهرداری منطقه 8 بابت رونمایی و افتتاح پروژه‌های مرمت مساجد در دهه کرامت قدردانی می‌کنم؛ اقدامی ارزشمند که نشان‌دهنده توجه ویژه به جایگاه معنوی و تاریخی این محدوده در قلب حرم شهر شیراز است.

وی با بیان اینکه سنت مرمت مساجد تاریخی در شیراز پیشینه‌ای دیرینه دارد، تصریح کرد: در یکی از کتیبه‌های تاریخی مربوط به مسجد طاهری آمده است که این مسجد در دوره صفوی ساخته شد و پس از گذر زمان به ویرانی کشیده شد، اما در دوره قاجار با همت حاکمی عادل دوباره احیا شد؛ حتی در گزارش‌های تاریخی دوره قاجار نیز به ماجرای کشف و بازسازی این مسجد اشاره شده است و این روایت تاریخی نشان می‌دهد مرمت و احیای مساجد در شیراز ریشه‌دار و ماندگار است.

وی ادامه داد: آنچه امروز در مرمت ۲۱ مسجد تاریخی رخ داده، تکرار همان سنت ارزشمند تاریخی است؛ از جمله در مسجد گنج که با آواربرداری، پی و شبستان آن کشف و احیا شد، این اتفاق مهمی در تاریخ شهر شیراز است و باید با ثبت و ماندگار شدن همراه باشد.

معاون گردشگری و زیارت استانداری فارس با اشاره به جایگاه مسجد جامع عتیق اظهار کرد: مسجد جامع عتیق از ارزش‌های کم‌نظیر تاریخی و معماری برخوردار است، این مسجد نخستین مسجد ساخته‌شده توسط مسلمانان در ایران به شمار می‌رود و الگوی معماری آن برگرفته از مسجدالنبی است، ساختار شبستانی این مسجد، بدون گنبد، به الگویی برای مساجد شیراز تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که تا حدود سه دهه پیش، اغلب مساجد شیراز فاقد گنبد بودند و از همین الگوی شبستانی پیروی می‌کردند.

وی با بیان اینکه این مسجد نمونه‌ای شاخص در تاریخ معماری ایران و فارس است، گفت: ویژگی‌های تاریخی و فرهنگی مسجد جامع عتیق ظرفیت ارزشمندی برای معرفی به گردشگران و بهره‌گیری در حوزه راهنمایی گردشگری فراهم می‌کند.

پارسایی در بخش پایانی سخنان خود اضافه کرد: اکنون که با همت شورای شهر و شهرداری شیراز مرمت این مساجد انجام شده، گام بعدی باید حرکت به سمت احیا و رونق‌بخشی به فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی با محوریت این مساجد باشد تا این بناها بار دیگر به قلب تپنده محلات تاریخی شیراز تبدیل شوند و نقش تاریخی خود را ایفا کنند.

وی با اشاره به جایگاه معنوی مسجد جامع عتیق در حافظه تاریخی مردم شیراز تصریح کرد: این مسجد با نام شهید آیت‌الله دستغیب گره خورده و یاد و خاطره آن بزرگوار در محراب و منبر این مسجد ماندگار است؛ امیدواریم با برنامه‌ریزی‌های آینده، این مساجد همچون گذشته نقش مؤثر خود را در تحکیم هویت محله‌محور ایفا کنند.

ضرورت تداوم مرمت مساجد تاریخی و حفظ هویت فرهنگی شیراز

در ادامه مراسم، رئیس کمیسیون عمران و حمل‌ونقل و عضو شورای اسلامی شهر شیراز با اشاره به طرح‌های شورا در حوزه بازآفرینی فرهنگی و اجتماعی گفت: در شورای ششم طرح مسجد‌محوری و محله‌محوری مطرح شد؛ طرحی که با همکاری مجموعه‌های مختلف شکل گرفت و دوستان نیز برای اجرای آن زحمات فراوانی کشیدند.

رضا محمدیان افزود: متأسفانه در جامعه گاهی افرادی هستند که صرفاً در فضای نظری و دانشگاهی طرح‌هایی ارائه می‌کنند که عملیاتی نیست و چنان حاشیه‌هایی برای آن ایجاد می‌شود که امکان اجرا از بین می‌رود، اما در مقابل، افرادی همچون آقای هاجری عضو شورا با روحیه عمل‌گرایانه زمینه اجرای عملیاتی این طرح‌ها را فراهم کردند؛ آنچه امروز به‌عنوان اقدامات انجام‌شده در برخی مساجد مشاهده می‌شود، نتیجه تلاش و پیگیری‌های این افراد است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه تاریخی مساجد شیراز بیان کرد: مساجد و بناهای تاریخی شهر بخشی از هویت فرهنگی شیراز هستند، برای نمونه، مسجد جامع عتیق قدمتی دارد که به دوران ورود اسلام به ایران بازمی‌گردد.

محمدیان ادامه داد: این مکان پیش از تبدیل‌شدن به مسجد، آتشکده بوده است و می‌توان آن را یکی از نخستین مساجد کشور دانست، مردم ایران پیش از اسلام نیز مردمی یکتاپرست، صاحب فرهنگ و دارای اصالت بوده‌اند و دین زرتشت، دینی است که در قانون اساسی ما برای آن احترام قائل شده‌اند و در قرآن نیز تکریم شده است؛ شاید همین پیشینه باعث شد مردم ایران پس از اسلام نیز یکی از بهترین جوامع مسلمان باشند.

محمدیان خاطرنشان کرد: اگر امروز بخواهیم بنایی مانند مسجد جامع عتیق را از نو بسازیم، شهرداری یا دولت باید صدها میلیارد تومان برای خرید زمین، طراحی و ساخت هزینه کند، اما اکنون شهرداری با حضور در میدان، به جای ساخت بنای جدید، این میراث گران‌بها را مرمت و احیا می‌کند تا برای نسل‌های آینده باقی بماند. اقدامی که بسیار ارزشمند است و باید استمرار داشته باشد.

وی با اشاره به اهمیت حفظ مهارت استادکاران سنتی اظهار کرد: برخی از هنرمندان و استادکاران مانند گچ‌کاران سنتی و هنرمندان آیینی سرمایه‌های شهر هستند و اگر از دست بروند جایگزینی برای آن‌ها وجود نخواهد داشت.

این عضو شورای شهر شیراز اضافه کرد: این استادکاران باید در همین بناهای تاریخی فعالیت کنند تا هنرشان پایدار بماند و به نسل بعد منتقل شود، حتی اگر بناهای جدیدی ساخته می‌شود، باید به نحوی طراحی شوند که علاوه بر کارکرد فرهنگی، ارزش تاریخی نیز داشته باشند و برای آینده شهر میراثی به‌جا بگذارند.

محمدیان با اشاره به حضور مدیران شهری در این حوزه‌ها افزود: چه در حوزه مساجد و چه بناهای تاریخی، لازم است شهرداری و دولت در صورت نیاز کمک‌های نقدی و اجرایی داشته باشند تا این روند مرمت و احیا ادامه یابد.

وی ادامه داد: بناهایی مانند مسجد جامع عتیق و مسجد سیاوشون باید به‌عنوان پشتوانه‌های تاریخی شهر حفظ شوند تا آیندگان نیز نسبت به نگهداری آن‌ها حساس و مسئول باشند.

حمایت‌های همه‌جانبه در پروژه‌های مربوط به مساجد محلات

شهردار منطقه ۸ بافت تاریخی و فرهنگی شیراز نیز در مراسم بهره‌برداری از پایگاه احیا و مرمت مساجد تاریخی شهر شیراز اظهار کرد: منطقه تاریخی و فرهنگی شیراز که سومین حرم اهل‌بیت (ع) نیز محسوب می‌شود، میزبان بیش از ۱۲۰ مسجد، حسینیه و بقعه متبرکه امامزادگان است؛ بناهایی که بخش قابل توجهی از آن‌ها تاریخی هستند و حفظ، مرمت و احیای آن‌ها یکی از اولویت‌های مدیریت شهری در این دوره است.

حسام‌الدین اسدزاده با اشاره به اهمیت این فضاهای مذهبی و میراثی گفت: یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین مصوبات شورای اسلامی شهر در دوره ششم، اختصاص بودجه مشخص برای احیا و مرمت مساجد تاریخی شیراز بود؛ مساجد همواره پایگاه‌های مردمی در محلات بوده‌اند و نقش جدی در پاسخگویی به نیازهای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی مردم ایفا کرده‌اند، به همین دلیل، مرمت آن‌ها علاوه بر حفظ هویت تاریخی، نوعی سرمایه‌گذاری اجتماعی محسوب می‌شود.

وی ادامه داد: با همراهی و همفکری هیئت‌امنای مساجد و با تأکیدات شهردار شیراز، در سال گذشته عملیات احیا و مرمت در چند مسجد شاخص آغاز شد و امروز شاهد بهره‌برداری یکی از این پروژه‌ها هستیم؛ در مجموع، در سال ۱۴۰۴ بیش از ۵۶ میلیارد تومان برای مرمت و بازسازی مساجد تاریخی هزینه شد و این روند با قوت ادامه دارد.

اسدزاده با اشاره به وضعیت برخی مساجد افزود: متأسفانه برخی شبستان‌ها و بخش‌های تاریخی مساجد مانند شبستان شمالی و جنوبی مسجد جامع عتیق  به دلیل آسیب‌هایی که در سال‌های گذشته دیده بودند، از مدار خدمت خارج شده بودند، اما با پیگیری‌های شهرداری، شورای شهر و همکاری تولیت محترم، عملیات مرمت اساسی آغاز شد و امروز شاهد بازگشت این بنای فاخر به چرخه خدمت‌رسانی هستیم.

وی یادآور شد: در جریان مرمت‌ها، آثاری از فونداسیون شبستان‌های قدیمی‌تر نیز کشف و احیا شد که نشان‌دهنده قدمت بالای این بناهاست، اکنون شبستان شمالی و شرقی مسجد در حال تکمیل است و مرمت این مجموعه با رعایت کامل اصول میراثی و معماری تاریخی انجام می‌شود.

اسدزاده با اشاره به دیگر مساجد تاریخی منطقه گفت: در این مرحله مساجدی مانند مسجد جامع شهدا، مسجد آقا قاسم، مسجد طبالیون و مسجد پاس میرزا کریم، مسجد سیاوشان، مسجد قدس و 21 مساجد دیگر مرمت و احیا شدند که برخی سال‌ها پایگاه برگزاری نمازجمعه شهر بوده‌اند.

شهردار منطقه ۸ افزود: با افتخار اعلام می‌کنم که ما در مدیریت بافت تاریخی و فرهنگی شیراز هرچند گام‌های کوچک اما بسیار مؤثر و پایدار در مسیر حفاظت از میراث گذشتگان برمی‌داریم؛ این اقدامات نه تنها پاسداشت هویت تاریخی شهر است، بلکه اقدامی در جهت انتقال این سرمایه فرهنگی به نسل‌های آینده محسوب می‌شود.

اسدزاده ضمن قدردانی از مدیران شهری ادامه داد: از شهردار شیراز بابت حمایت‌های همه‌جانبه در پروژه‌های مربوط به مساجد محلات و همچنین از معاون مالی و اقاصادی شهرداری به دلیل نقش محوری در پشتیبانی مالی این طرح‌ها صمیمانه تشکر می‌کنم، اگر این پشتوانه مالی وجود نداشت، امروز شاهد این دستاوردها نبودیم.

وی با تقدیر از چند تن از اعضای شورای شهر شیراز عنوان کرد: دقت‌نظر این عزیزان باعث شد مرمت‌ها با رعایت کامل اصول فنی و میراثی انجام شود و هیچ خدشه‌ای به اصالت بناهای تاریخی وارد نشود.

اسدزاده تصریح کرد: همواره از سوی شهردار شیراز تأکید شده است که این شهر باید به یک شهر عمرانی و فعال تبدیل شود؛ شهری که در هر هزار متر آن می‌توان یک پروژه عمرانی یا فرهنگی مشاهده کرد، امروز با افتخار می‌گویم که در محدوده بافت تاریخی، در هر نقطه‌ای که بایستید، روند اجرای پروژه‌های عمرانی، مرمتی و فرهنگی دیده می‌شود؛ از عملیات عمرانی در مساجد گرفته تا احیای حرم مطهر سیدعلی‌بن‌حمزه و دیگر پروژه‌های فاخر؛ امیدواریم مجموعه این اقدامات زمینه‌ساز رضایت شهروندان و موجب کسب رضایت الهی باشد.

مساجد سنگر اصلی جنگ فرهنگی

در ادامه مراسم، حجت‌الاسلام سیدابراهیم دستغیب، تولیت مسجد جامع عتیق شیراز، با قدردانی از مجموعه شهرداری، شورای شهر و آستان مقدس شاهچراغ (ع) اظهار کرد: این دوره شورا حقیقتاً برای مساجد سنگ‌تمام گذاشته و پروژه‌های عمرانی مسجد جامع حاصل ماه‌ها تلاش و پیگیری بوده است.

وی با اشاره به قدمت بیش از هزار ساله مسجد جامع عتیق تأکید کرد: این مسجد نیازمند مرمت و مراقبت دائمی است.

وی ضمن تشکر از شهردار و رئیس شورای شهر شیراز برای حمایت از چاپ آثار شهید دستغیب، از مجموعه شهرداری برای خدمت به شهر قدردانی کرد و گفت: بسیاری از کارکنان شهرداری با وجود امکان فعالیت در بخش خصوصی و درآمد بیشتر، با تعهد برای خدمت به شهر مانده‌اند.

دستغیب همچنین به دیدار خود با مقام معظم رهبری اشاره کرد و افزود: در آن دیدار تنها مسجدی که ایشان از آن نام بردند، مسجد جامع عتیق بود، اما برخی بی‌توجهی‌ها موجب شده است مسجد از دسترس و انتفاع عمومی دور شود و لازم است رسیدگی بیشتری انجام گیرد.

وی ارتباط مسجد با شورای شهر را بسیار مطلوب دانست و حضور فعال اعضای شورا و شهرداران مناطق تاریخی را نشانه توجه به مساجد معرفی کرد.

تولیت مسجد جامع عتیق اضافه کرد: امروز در یک جنگ فرهنگی قرار داریم و مساجد سنگر اصلی هستند؛ همان‌گونه که در دوران شهید دستغیب چنین بوده است.

دستغیب درباره برخی کتیبه‌های مسجد نیز تصریح کرد: همه آن‌ها قرآنی نیستند و نمونه‌ای از آن‌ها فرمان یکی از شاهان صفوی درباره امور مالیاتی است که به دلیل اجتماع مردم در مسجد در آنجا نصب شده است.

وی در پایان سخنان خود با قدردانی از مسئولان شهری، مساجد و مردم شیراز را هر دو مقدس دانست و تأکید کرد: در حوادث اخیر ثابت شد پایگاه مذهب و مسجد نقشی اساسی در حفظ کشور دارد.