از وحشت و استرس تا کوچ اجباری حیات وحش ؛ سوغات شوم طبیعت گردی بی حساب و کتاب

تنها حدود ۱۰ درصد از وسعت استان در فهرست مناطق تحت مدیریت محیط زیست قرار دارد

پردیس کوثری –فارس آگاه

وقتی سکوت شبانه جنگل با ضرب‌آهنگ موسیقی‌های بلند و نورهای غیرطبیعی شکسته می‌شود، تنها حیات وحش نیست که به وحشت می‌افتد؛ این مرز باریک میان لذت بردن از طبیعت و ویرانی آن است که در حال فروپاشی است.

اخیراً انتشار ویدئویی از یک تور تفریحی گردشگری در زیستگاه حساس «جغد ماهی‌خوار»، موجی از بحث‌ها را درباره «گردشگری بدون نظارت» در شبکه‌های اجتماعی به راه انداخت؛ تصویری که به‌ظاهر نویدبخش سفری هیجان‌انگیز بود در دل شب، اما در واقع پرده از حقیقتی تلخ برداشت: ناآگاهی جمعی زیادی از افراد جامعه نسبت به حریم حیاتی زیست‌بوم‌ها. در این گزارش، پای صحبت‌های نبی الله مرادی ، معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط زیست فارس و  لیلا جولایی رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات وحش محیط زیست این استان می‌نشینیم تا دریابیم در تقابل میان میل انسان به تفریح و حق حیات طبیعت، چه کسی باید کوتاه بیاید و چگونه می‌توان قبل از ایجاد بحرانی جدی برای محیط زیست و حیات وحش، کنترل را به دست گرفت.

اساساً طبیعت‌گردی و ورود گردشگران به مناطق طبیعی، به محیط زیست و حیات وحش آسیب می‌زند؟

مرادی: اگر طبیعت‌گردی اصولی نباشد و بر مبنای اقدامات استاندارد، برنامه‌ریزی‌شده و از پیش تعیین‌شده انجام نشود، طبیعتاً برای حیات وحش و محیط زیست آسیب‌رسان خواهد بود؛ ورود غیراصولی به طبیعت می‌تواند فرسایش خاک، تخریب پوشش گیاهی و برهم خوردن آرامش حیات وحش را به دنبال داشته باشد، اما با رعایت یک‌سری الزامات، می‌توان میزان این آسیب‌ها را کاهش داد.

واقعیت این است که هیچ‌گاه نمی‌توان گفت انسان وارد طبیعت می‌شود و هیچ ردپایی از خود بر جای نمی‌گذارد. هر نوع حضور انسانی در طبیعت می‌تواند مخاطراتی داشته باشد، اما موضوع اصلی این است که این اثرات تا چه حد کنترل، مدیریت و محدود می‌شوند و حساسیت مسئله زمانی بیشتر می‌شود که ورود گردشگران و تخریب در زیستگاه‌های حساس اتفاق افتد.

دسته‌بندی در مناطق حفاظت‌شده محیط زیست به چه صورت است؟

مرادی: مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست شامل چهار گروه اصلی است: پارک ملی، اثر طبیعی ملی، پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت‌شده؛ اثر طبیعی ملی معمولاً محدوده وسیعی ندارد و دارای شرایطی متفاوت است، اما در پارک‌های ملی و محدوده‌های امن مناطق طبیعی، اجازه تورگردانی و ورودهای تفریحی داده نمی‌شود، در این مناطق، مأموران محیط زیست حضور دارند و به‌طور مستمر در حال گشت و مأموریت هستند.

در مناطق حفاظت‌شده و پناهگاه‌های حیات وحش نیز بر اساس طرح مدیریت هر منطقه، زون‌بندی صورت می‌گیرد؛ برای مثال، زون تفرج متمرکز، زون تفرج گسترده، زون احیا و بازسازی و دیگر زون‌ها، هرکدام ضوابط خاص خود را دارند. در زون تفرج متمرکز، امکان ایجاد برخی ابنیه سبک و خدمات محدود گردشگری وجود دارد؛ اما در زون تفرج گسترده، ورود گردشگر و کوهنورد ممکن است، ولی بارگذاری فیزیکی و ساخت‌وساز انجام نمی‌شود و در این مناطق، فعالیت‌هایی مانند تورهای پیاده‌روی می‌تواند با رعایت ضوابط انجام شود، اما ورود خودروهای آفرود مجاز نیست.

با توجه به وسعت استان، محیط زیست تا چه اندازه امکان کنترل و نظارت بر همه مناطق طبیعی را دارد؟

مرادی: تنها حدود ۱۰ درصد از وسعت استان در زمره مناطق تحت مدیریت محیط زیست قرار دارد؛ در همین محدوده، محیط زیست قائم‌مقام همه دستگاه‌هاست و مأموران ما به‌صورت شبانه‌روزی برای حفاظت و جلوگیری از ورودهای تخریبی فعالیت می‌کنند، اما در خارج از این مناطق، شرایط متفاوت است و محیط زیست امکان حضور مستمر در همه نقاط استان را ندارد.

در مناطق آزاد، تقسیم کار میان دستگاه‌های مختلف وجود دارد و ما نیز در حد وظایف و امکانات خود، به‌ویژه در زمینه آموزش و توسعه فرهنگ محیط زیستی، ورود می‌کنیم، با این حال، اگر موردی گزارش شود یا جرم مشخصی رخ دهد، محیط زیست پیگیری خواهد کرد؛ برای نمونه، اگر حیوانی آسیب ببیند، لانه پرنده‌ای تخریب شود یا پوشش گیاهی به‌طور مشهود آسیب ببیند، این موضوع جرم محیط زیستی محسوب می‌شود و ما به‌عنوان ضابط دادگستری می‌توانیم تشکیل پرونده و برخورد قانونی انجام دهیم؛ چه این اتفاق در مناطق تحت مدیریت رخ داده باشد و چه در مناطق آزاد.

تورهای تفریحی کنترل‌نشده چه آسیب‌هایی برای محیط زیست و حیات وحش خواهد داشت؟

مرادی: این‌گونه برنامه‌ها که معمولاً گرداننده تور مجوزی ندارد و به‌تبع آن آموزش‌های لازم را ندیده و اطلاعات کافی را ندارد، به همین واسطه نمی‌داند در چه منطقه‌ای حضور دارد، آن منطقه در چه زونی قرار گرفته و چه گونه‌های جانوری یا گیاهی حساسی ممکن است در آن زیستگاه وجود داشته باشند؛ همان‌طور که مشاهده شد، این افراد ممکن است بدون توجه به حساسیت زیستگاه، در طول شب به تفریح، موسیقی بلند یا فعالیت‌های دیگر بپردازند، در حالی که همین آلودگی صوتی می‌تواند باعث فرار گونه‌های پرنده یا سایر جانوران شود؛ هر فعالیتی باید بر اساس اصول، قواعد، استانداردها و برنامه‌های از پیش تعیین‌شده اجرا شود، نه به شکل باز، رها و بدون نظارت. وقتی حضور در طبیعت بدون برنامه و شناخت کافی باشد، فرد ممکن است هم برای خودش، هم برای گروه همراه و هم برای محیط زیست خطر ایجاد کند.

بخش مهمی از نگرانی‌ها مربوط به کمپ‌ها و تجمع‌ها در نزدیکی غارهاست. غارها چه ویژگی‌هایی دارند و حفاظت از آن‌ها چگونه انجام می‌شود؟

مرادی: غارها از جمله اکوسیستم‌های بسیار شکننده هستند؛ به همین دلیل در استان، کارگروه غار وجود دارد که ریاست آن بر عهده معاون عمرانی استاندار است و محیط زیست، منابع طبیعی، آب منطقه‌ای، میراث فرهنگی و گردشگری نیز از اعضای آن هستند؛ در این کارگروه، غارها شناسایی، بررسی و طبقه‌بندی می‌شوند. غارهای درجه یک، غارهایی بسیار حساس هستند؛ ممکن است گونه‌ای خاص در آن‌ها زیست کند یا از نظر طبیعی و زیست‌محیطی شرایط ویژه‌ای داشته باشند. در این غارها حفاظت کامل صورت می‌گیرد و ورود فقط با هماهنگی و تحت شرایط خاص امکان‌پذیر است و در غارهای درجه دو، سه و درجات پایین‌تر، میزان سخت‌گیری کمتر می‌شود و امکان ورود با ضوابط مشخص وجود دارد.

گروه‌های کوهنوردی و غارنوردی استان نیز از ظرفیت‌های مهم در این زمینه هستند. این افراد معمولاً علاقه‌مند، آموزش‌دیده و مسلط به موضوع هستند؛ ما در طول سال، به‌ویژه در هفته غار، برنامه‌های آموزشی و حفاظت از غارها را برگزار می‌کنیم و این برنامه‌ها با همکاری گروه‌های غارنوردی، دستگاه‌های عضو کارگروه و تشکل‌های مردمی اجرا می‌شود و شامل آموزش، پاکسازی غارها و آگاهی‌بخشی عمومی است. برخی غارها نیز در مناطق تحت مدیریت محیط زیست قرار دارند و طبیعتاً نظارت و حفاظت از آن‌ها بیشتر است؛ برای نمونه، غار شاپور دارای دو بخش است؛ بخشی از آن برای دسترسی گردشگران آزاد است، اما بخش دیگری حفاظت‌شده است و ورود گردشگران به آن امکان‌پذیر نیست.

برنامه‌های آموزشی حفاظت از غارها برای عموم مردم برگزار می‌شود یا صرفاً مخاطبان تخصصی در آن شرکت می‌کنند؟

مرادی: این برنامه‌ها برای عموم مردم آزاد است. معمولاً در خود غارها یا در مناطق مرتبط، برنامه‌های آموزشی برگزار می‌شود و هر فردی که در منطقه حضور داشته باشد یا تمایل به مشارکت داشته باشد، می‌تواند از آموزش‌ها استفاده کند؛ مردم در موضوعاتی مانند پاکسازی غار، حفاظت از زیستگاه و شناخت آسیب‌های انسانی نیز مشارکت می‌کنند.

راه اصلی پیشگیری از تخریب، ارتقای فرهنگ عمومی است. این ارتقا از طریق آموزش مستمر، تکرار پیام‌های آموزشی و استفاده از گروه‌های مختلف اجتماعی امکان‌پذیر می‌شود. در استان، تشکل‌های محیط زیستی و سازمان‌های مردم‌نهاد نیز فعالیت‌های خوبی دارند. درخواست‌های متعددی برای تشکیل تشکل‌های مردمی وجود دارد و گروه‌های فعال در شهرستان‌ها نیز آموزش‌های رایگان برای کوهنوردان و علاقه‌مندان برگزار می‌کنند؛ برای مثال، در حوزه کازرون، فعالان محیط زیستی برای کوهنوردان دوره‌های آموزشی برگزار می‌کنند و تلاش دارند آگاهی لازم را بدون دریافت هزینه در اختیار افراد قرار دهند. درست است که ورود مردم به طبیعت و جوامع بومی افزایش یافته و فضای مجازی نیز در معرفی و تبلیغ این مناطق نقش زیادی دارد، اما امید ما به گسترش فرهنگ محیط زیستی و احترام به طبیعت و خرده‌فرهنگ‌های محلی است. این روند با وجود فراز و نشیب‌های اجتماعی و اقتصادی، در مجموع می‌تواند رو به بهبود باشد، به شرط آنکه پیش از وارد شدن آسیب‌های جدی و غیرقابل جبران، آموزش و فرهنگ‌سازی را جدی بگیریم.

در ادامه این گفت‌و‌گو به سراغ، لیلا جولایی رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات وحش محیط زیست استان فارس رفتیم:

آیا می‌توان برنامه‌هایی مانند کمپ شبانه همراه با موسیقی بلند را ذیل طبیعت‌گردی یا اکوتوریسم تعریف کرد؟

جولایی: در پارک‌های ملی، بازدید تورهای گردشگری ممنوع است و ورود به این مناطق تحت ضوابط سازمان حفاظت محیط زیست انجام می‌شود؛ تورهای تخصصی مانند پرنده‌نگری یا حیات وحش‌گردی نیز فقط با نامه و مجوز سازمان حفاظت محیط زیست امکان‌پذیر هستند.

در مناطق آزاد، محیط زیست به‌صورت مستقیم متولی صدور مجوز و نظارت بر اجرای تورهای طبیعت‌گردی نیست و مجوزدهی، آموزش راهنمایان و نظارت بر تورهای طبیعت‌گردی بر عهده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خواهد بود، با این حال، تورهایی از جنس برنامه‌ای که در ویدئوی منتشرشده دیده می‌شود، در واقع طبیعت‌گردی یا اکوتوریسم نیستند؛ اکوتوریسم مفهوم مشخصی دارد و به معنای گردشگری مسئولانه‌ای است که کمترین آسیب را به محیط زیست وارد نکند. در یک تعریف ساده، زمانی که وارد طبیعت می‌شویم، تنها اثری که می‌تواند از ما باقی بماند، ردپای کفش ماست و تنها چیزی که باید از طبیعت با خود ببریم، عکس‌هایی است که ثبت کرده‌ایم؛ بنابراین، برنامه‌هایی که با سر و صدا، حضور بی‌ضابطه، موسیقی بلند و بدون شناخت زیستگاه برگزار می‌شوند، تورهای تفریحی هستند، نه اکوتوریسم.

توضیحی در مورد ویدئو منتشر شده بفرمایید:

جولایی: ویدئویی که اخیراً منتشر شد، مربوط به ورود گروهی در قالب تور تفریحی به زیستگاه جغد ماهی‌خوار بود. چنین اتفاقی معمولاً ناشی از ناآگاهی و ناآشنایی افراد با ارزش‌های حیات وحش است. برخی تنها به دنبال یافتن مکانی برای تفریح هستند و نمی‌دانند منطقه‌ای که وارد آن می‌شوند، ممکن است زیستگاه یک گونه حساس جانوری باشد؛ البته بخشی از مسئولیت نیز بر عهده دستگاه‌های دولتی است که باید اطلاع‌رسانی بیشتری داشته باشند. اگر یک منطقه زیستگاه حساس محسوب می‌شود، باید با نصب تابلوهای مناسب، مشخص کردن ضوابط و اطلاع‌رسانی دقیق، از ورود ناآگاهانه افراد جلوگیری شود.

آلودگی صوتی به‌طور کلی اثر نامطلوبی بر محیط زیست دارد. اگر در یک زیستگاه حیات وحش، به‌صورت مستمر صداهای بلند، موسیقی یا رفت‌وآمدهای مزاحم ایجاد شود، آرامش جانوران از بین می‌رود و آن‌ها دچار ترس و استرس می‌شوند. در بلندمدت، این وضعیت می‌تواند به جابه‌جایی اجباری گونه‌ها، پراکندگی آن‌ها از زیستگاه اصلی و حتی از بین رفتن جمعیت یک گونه در آن منطقه منجر شود؛ به‌ویژه در مورد گونه‌های خاص و حساس، ایجاد ناامنی مداوم در زیستگاه می‌تواند روند طبیعی زندگی، تغذیه، تولیدمثل و حضور آن‌ها در منطقه را مختل کند. بنابراین، نباید به این موضوع صرفاً به‌عنوان یک تفریح شبانه نگاه کرد؛ زیرا آثار آن ممکن است بسیار فراتر از چند ساعت حضور گردشگران باشد.

آفرودسواری و ورود خودروها به خارج از مسیرهای تعیین‌شده چه تهدیداتی برای طبیعت می‌تواند ایجاد کند؟

جولایی: آفرودسواری به‌طور کلی نوعی گردشگری هیجانی است، اما زمانی که خارج از مسیرهای مشخص انجام شود، می‌تواند آسیب‌های جدی ایجاد کند. خودروهای آفرود ممکن است وارد مسیرهایی شوند که گونه‌های جانوری در آن حضور دارند، از تالاب‌ها عبور کنند، وارد زیست‌بوم‌های حساس شوند یا حتی به محدوده‌های دارای آثار فسیلی برسند؛ در چنین شرایطی، علاوه بر تخریب خاک و پوشش گیاهی، ممکن است آثار فسیلی با قدمت بالا نیز از بین بروند.

در استان فارس، پیش از این نمونه‌هایی از ورود آفرودسواران به تالاب ارژن وجود داشته که با آن برخورد و از ورود آن‌ها جلوگیری شده است. ورود خودروهای آفرود به مناطق تحت مدیریت محیط زیست به‌طور کامل ممنوع است و با آن مقابله می‌شود.

هر گروه و هر قشر اجتماعی ممکن است نوع خاصی از گردشگری را بپسندد و ما نمی‌توانیم صرف علاقه افراد، اصل گردشگری را نادیده بگیریم؛ اما وظیفه دستگاه‌های مسئول این است که برای هر نوع فعالیت گردشگری، ضوابط مشخصی تعیین کنند، آن ضوابط را اجرا کرده و بر رعایت آن‌ها نظارت داشته باشند تا فعالیت تفریحی به تخریب طبیعت و تهدید حیات وحش منجر نشود.