بهنام قشقایی، وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی :

حیوان‌آزاری یک علامت هشدار است و  حوزه پیشگیری های اجتماعی، فرهنگی و روان‌شناختی نمی‌توان آن را رفتاری ساده و کم‌اهمیت تلقی کرد

مریم سجادی ، روانشناس :

حیوان آزاری در کودکی و ارتکاب خشونت در بزرگسالی یکی از شناخته شده‌ترین الگوها در روانشناسی جنایی است بسیاری از افرادی که در بزرگسالی مرتکب قتل یا آزار شدید انسانی می‌شوند ، در کودکی سابقه آزار حیوانات داشته اند

مریم شنتیا-فارس آگاه

«و هیچ جنبنده‌ای در زمین و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز می‌کند نیست، مگر آنکه امت‌هایی مانند شما هستند… سپس همه به سوی پروردگارشان محشور خواهند شد.»

(آیه ۳۸ سوره انعام)

آیه ۳۸ سوره انعام از جمله آیاتی است که به‌صراحت از جایگاه دیگر موجودات در نظام آفرینش و محشور شدن آنها سخن می‌گوید. در آموزه‌های اسلامی نیز بر پرهیز از آزار حیوانات و رعایت حقوق موجودات زنده تأکید فراوانی شده است.

از این منظر، تکریم مخلوقات خداوند و پرهیز از آزار آنها، صرفاً یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه بخشی از نگاه دینی به آفرینش و مسئولیت انسان به عنوان اشرف مخلوقات در برابر دیگر موجودات است. نگاهی که در آن حیوان نیز موجودی از مخلوقات هستی است و رنج و آزار او نمی‌تواند صرفاً به عنوان یک رفتار بی‌اهمیت یا سرگرمی تلقی شود.

وقتی که رنج سرگرمی می شود ، شکنجه هایی برای  چند لایک

آرام و بیصدا در حاشیه خیابان در حال عبور است . نه آزارش به کسی رسیده و نه تهدیدی کرده است  . اما ناگهان خودرویی که بار علوفه دارد به او نزدیک می‌شود؛ بر اساس فیلمی که توسط دوربین ها ثبت شده است ، در کمال ناباوری یک راننده یک لحظه مسیر خود را تغییر می‌دهد و عمداً حیوان را زیر می‌گیرد.همه‌چیز در چند ثانیه اتفاق می‌افتد. سگ حتی فرصت نمی‌کند سرش را برگرداند تا ببیند چه کسی به او زده است.شاید در آخرین لحظه فقط به یک چیز فکر می‌کرد؛ اینکه انسان موجود قابل اعتمادی نیست .

آن سوتر از این تراژدی مرگبار ، ناله های سگی دیگر به گوش می رسد که دست‌هایش را بریده‌اند تا در طلسم مرگ آن را بکار ببرند . دعانویس برای طلسم  استخوان دست سگ زنده را خواسته است. این جاست که وقتی خرافه با خشونت پیوند می‌خورد، موجودی بی‌دفاع قربانی امیال و بدخواهی انسان می‌شود . حیوان دیگرنه فقط قربانی خشونت، بلکه قربانی جهل و باورهای خرافی است؛ موجودی که درد می‌کشد تا انسانی به خیال خود به خواسته‌ای شوم و خبیثانه دست یابد .

در جایی دیگر ، چند نفر برای تفریح دور هم جمع شده‌اند. سگی تشنه از آنجا عبور می‌کند.یکی دهانش را می‌گیرد، دیگری مشروب را در دهانش می‌ریزد و نفر سوم فیلم می‌گیرد . صدای خنده هایشان در سراسر فیلم  به گوش می رسد . شکنجه حیوان تبدیل به سرگرمی آن ها شده است ؛ دوربین روشن است و خنده‌ها ادامه دارد.سگ در حالی که گیج و سردرگم شده، به حال خود رها می‌شود.این بار هدف نه طلسم است و نه انتقام؛ فقط چند لحظه سرگرمی است در ولع گرفتن چند لایک بیشتر.

گوش یک توله‌سگ بریده شده است .حیوان روی زیرانداز طبی، روی میز کلینیک دامپزشکی افتاده؛ معلوم نیست بیهوش است یا از شدت خونریزی بی‌حال شده. هنوز جراحی نشده است.در همان تصاویر، خانم دامپزشک از ضرورت تربیت نسل‌های آینده به عنوان یکی از راه‌های پیشگیری از حیوان‌آزاری می‌گوید.در کنار تصویر او، صدای کودکانه‌ای شنیده می‌شود؛ صدای کودکی که حیوان را پیدا کرده و برای نجاتش اقدام کرده است.صحنه، به خودی خود، احساسات هر بیننده‌ای را جریحه‌دار می‌کند؛ حیوانی زخمی، غرق در خون و بی‌پناه، که سرنوشتش هنوز مشخص نیست.از نتیجه جراحی یا سرانجام حیوان، اطلاعاتی منتشر نمی‌شود.

این اتفاقات دلخراش، تنها گوشه ای کوچک از حیوان آزاری های بیرحمانه ای است که فضای مجازی  پرده از خشونت آن برمی دارد . روایت‌هایی که گاه از بی‌رحمی، گاه از خرافه و جهل و گاه از تبدیل رنج یک موجود زنده به ابزاری برای سرگرمی و جلب توجه حکایت دارند. اما پشت هر یک از این تصاویر و روایت‌ها، موجودی زنده قرار دارد که با بند بند وجودش درد می کشد اما  توان دفاع از خود در برابر خشونت انسان نماها  را ندارد.

حیوان آزاری در قوانین

بهنام قشقایی، وکیل پایه یک دادگستری و مشاور حقوقی، در گفت و گو با شهر مردم با اشاره به اینکه در قوانین کیفری فعلی ایران عنوان عام و مستقلی تحت عنوان حیوان‌آزاری که تمام مصادیق این رفتار را پوشش دهد، پیش‌بینی نشده است، گفت: قانون ایران کاملاً فاقد مقررات حمایتی از حیوانات نیست، اما از یک چارچوب جامع و یکپارچه کیفری برای مقابله با تمام اشکال حیوان‌آزاری برخوردار نیست.این موضوع به معنای آن نیست که هر نوع رفتار علیه حیوان فاقد ضمانت اجرای قانونی است. قانونگذار در موارد مشخصی، برخی رفتارها را جرم‌انگاری کرده است. مهم‌ترین مقرره در این زمینه، ماده ۶۷۹ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی، یعنی تعزیرات، است. علاوه بر آن، در خصوص حیات وحش و حیوانات تحت حمایت نیز مقررات خاص مربوط به شکار و صید قابل استناد است. همچنین، چنانچه حیوان متعلق به شخص دیگری باشد، حسب مورد مسئولیت کیفری و مدنی ناشی از تلف یا ایراد خسارت نیز قابل بررسی خواهد بود.

قانون  فعلی هنوز حیوان‌آزاری را به‌طور جامع جرم نمی‌داند

وی ادامه داد: در وضعیت فعلی، برخورد قضایی با موارد حیوان‌آزاری تا حد زیادی به نوع حیوان، نوع رفتار، مالکیت حیوان، شرایط وقوع حادثه و عنوان قانونی قابل انطباق بستگی دارد. ماده ۶۷۹ نیز دو دسته از حیوانات، شامل حیوانات حلال‌گوشت متعلق به دیگری و حیواناتی را که شکار آنها از سوی دولت ممنوع اعلام شده است، مورد توجه قرار داده است.سگ‌ها و گربه‌های بی‌سرپرست را نمی‌توان صرفاً بر اساس ماده ۶۷۹ مشمول این مقرره دانست؛ بلکه وضعیت حیوان و سایر قوانین و عناوین کیفری احتمالی باید در هر پرونده به صورت جداگانه بررسی شود.

ماده ۶۷۹، حمایت قانونی با دامنه‌ای محدود

این وکیل پایه یک دادگستری با اشاره به یکی از خلأهای مهم قانونگذاری در کشور گفت: اینکه فردی در ملأعام، حیوان بی‌سرپرستی را عمداً شکنجه، ضرب‌وجرح یا به قتل برساند، اما رفتار انجام‌شده با شرایط ماده ۶۷۹ منطبق نباشد، از جمله مواردی است که خلأ قانونی در آن به چشم می‌خورد. در چنین شرایطی نمی‌توان صرفاً با استناد به عنوان کلی حیوان‌آزاری فرد را مجرم دانست؛ زیرا اصل قانونی بودن جرم و مجازات اقتضا می‌کند که هر عنوان مجرمانه مستند به قانون باشد

خلأ قانونی در برابر خشونت علیه حیوانات بی‌سرپرست

قشقایی  با تأکید بر ضرورت تفکیک میان خود حیوان‌آزاری و نحوه انتشار محتوای مربوط به آن گفت: اگر محتوای منتشرشده واجد شرایط یکی از عناوین مجرمانه فضای مجازی باشد، مقررات مربوط قابل اعمال خواهد بود.برای مثال، انتشار اکاذیب از طریق سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی با قصد اضرار به دیگری یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی، جرم‌انگاری شده و مجازات فعلی آن طبق ماده ۷۳۶ قانون مجازات اسلامی، که همان ماده ۱۸ قانون جرایم رایانه‌ای است، حبس از ۹۱ روز تا دو سال یا جزای نقدی مقرر قانونی یا هر دو خواهد بود.

انتشار فیلم حیوان‌آزاری همیشه جرم نیست

وی افزود : جذب مخاطب به تنهایی جرم نیست؛ اما دروغ بودن محتوا، خلاف واقع بودن مطالب و وجود قصد مقرر در قانون، قابل بررسی خواهد بود. بنابراین باید از این تصور پرهیز کرد که هر فیلم حیوان‌آزاری که در فضای مجازی منتشر می‌شود، الزاماً جرم است. موضوع کاملاً به محتوا، نحوه انتشار و شرایط قانونی آن بستگی دارد.

قانون جامع؛ مطالبه‌ای برای حمایت از حیوانات

این وکیل پایه یک دادگستری  مهم‌ترین مشکل موجود را پراکندگی و موردی بودن مقررات دانست و گفت: مقررات فعلی پاسخگوی تمام اشکال حیوان‌آزاری نیستند. در زمان تصویب ماده ۶۷۹، قانونگذار اساساً با گستردگی امروزی موضوعاتی مانند شکنجه و آزار حیوانات بی‌سرپرست، تولید محتوای حیوان‌آزاری و انتشار آن در فضای مجازی با هدف جذب مخاطب مواجه نبوده است .خلأ اصلی، نبود یک قانون جامع است که حیوان‌آزاری را به‌طور دقیق تعریف کند، مصادیق آن را مشخص سازد و برای هر رفتار، ضمانت اجرای متناسب تعیین کند. همچنین باید تکلیف نهادهای مسئول، نحوه گزارش موارد حیوان‌آزاری، حمایت از حیوان آسیب‌دیده، مسئولیت صاحبان حیوانات و وضعیت حیوانات بی‌سرپرست نیز به روشنی مشخص شود.قانون آینده باید میان حیوانات خانگی، حیوانات اهلی، حیات وحش و گونه‌های حمایت‌شده تفکیک لازم را ایجاد کند.

حیوان‌آزاری و خشونت‌های بعدی

قشقایی با اشاره به مطالعات جرم‌شناختی درباره ارتباط خشونت علیه حیوانات و برخی رفتارهای خشونت‌آمیز بعدی گفت: تحقیقات متعددی در این زمینه انجام شده است. به عنوان مثال، واحد رفتاری اف‌بی‌آی (FBI) در مطالعات مربوط به مجرمان خشن و قاتلان زنجیره‌ای، سابقه خشونت علیه حیوانات را نیز مورد بررسی قرار داده است. چنین سابقه‌ای در میان برخی مجرمان مشاهده شده است. در سال ۲۰۱۶ نیز اف‌بی‌آی جمع‌آوری نظام‌مند داده‌های مربوط به جرایم علیه حیوانات را در نظام گزارش‌دهی خود توسعه داد و از ارتباط احتمالی حیوان‌آزاری با برخی جرایم خشونت‌آمیز و خشونت خانگی سخن گفته است در کشور ما چنین ادعاهایی نیازمند بررسی پرونده‌های قضایی و آمار رسمی است و نمی‌توان بدون داده‌های معتبر، نتایج مطالعات سایر کشورها را به صورت مستقیم به جامعه ایران تعمیم داد.

نگرش جامعه ایران به رفاه حیوانات

این مشاور حقوقی همچنین به نتایج یک پژوهش علمی انجام‌شده در سال ۲۰۲۵ اشاره کرد و یادآور شد: در کشور ما، در سال ۲۰۲۵ نخستین پژوهش علمی جدید و مهمی انجام شد که تصویری مستند از نگرش عمومی نسبت به رفاه حیوانات در ایران ارائه می‌دهد. در این پژوهش ۳۲۵ نفر از ۶۳ شهر و منطقه مختلف جغرافیایی ایران مشارکت داشتند و ۹۷.۲ درصد افراد معتقد بودند وجود قوانینی برای حمایت از رفاه حیوانات در ایران اهمیت دارد. این پژوهش میزان حیوان‌آزاری در ایران را اندازه‌گیری نکرده، بلکه نگرش افراد نسبت به رفاه حیوانات را مورد بررسی قرار داده است. همچنین در نمونه پژوهش، افراد دارای تحصیلات دانشگاهی بیش از سهم واقعی خود در جمعیت عمومی حضور داشته‌اند؛ بنابراین نتایج را نباید به کل جمعیت ایران تعمیم داد.

قشقایی  افزود : با وجود این محدودیت‌ها، یافته‌های این پژوهش ارزشمند است و نشان می‌دهد حساسیت اجتماعی نسبت به حمایت از حیوانات در جامعه ایران قابل توجه است و بخش بزرگی از پاسخ‌دهندگان، وضع قوانین حمایتی را ضروری می‌دانند.از دیگر یافته‌های قابل توجه این پژوهش می‌توان به این موارد اشاره کرد:۹۸.۴ درصد رفاه حیوانات وحشی را مهم دانسته‌اند.۹۵.۶ درصد رفاه حیوانات پرورشی و دام را مهم ارزیابی کرده‌اند. ۸۰.۳ درصد رفاه سگ‌ها و گربه‌ها را مهم دانسته‌اند.۸۸.۳ درصد اعلام کرده‌اند در صورت توانایی مالی، حاضرند برای محصولاتی که با رعایت بیشتر رفاه حیوانات تولید شده‌اند، هزینه بیشتری بپردازند. ۹۷.۸ درصد نیز با این دیدگاه موافق بوده‌اند که حیوانات نباید در فرآیند ذبح متحمل درد و رنج شوند.

قانون، آموزش و پیشگیری؛ سه راه مقابله با حیوان‌آزاری

وی با تأکید بر اینکه حقوق کیفری باید آخرین ابزار باشد، گفت: زمانی که رفتار به مرحله شکنجه و خشونت عمدی می‌رسد، جامعه نیازمند اجرای روشن و مؤثر قانون است. تصویب قانون حمایت از حیوانات و جرم‌انگاری روشن و دقیق حیوان‌آزاری، ایجاد سازوکار مشخص برای گزارش، ثبت و رسیدگی به این موارد، و فرهنگ‌سازی و آموزش به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان، سه اقدام ضروری هستند که باید به صورت همزمان دنبال شوند.

قشقایی ادامه داد: درست است که حیوان‌آزاری یک علامت هشدار است، نه پیش‌بینی قطعی درباره رفتار آینده فرد؛ اما در حوزه پیشگیری اجتماعی، فرهنگی و روان‌شناختی نمی‌توان آن را رفتاری ساده و کم‌اهمیت تلقی کرد.حمایت از حیوانات صرفاً یک موضوع احساسی نیست، بلکه ابعاد حقوقی، اجتماعی، فرهنگی، محیط‌زیستی و حتی پیشگیرانه در حوزه جرم‌شناسی دارد و شایسته توجه جدی‌تر از سوی قانونگذار است.

حیوان‌آزاری؛ زنگ خطری برای سلامت روان و جامعه

دکتر مریم سجادی روانشناس موسس و مدیر مرکز مشاوره رویش گفت: حیوان آزاری صرفاً یک رفتار بد نیست بلکه یک نشانگر بالینی ، چه در سطح عمل، چه در سطح انتشار و چه در سطح تماشای لذت بخش است. این زنجیره نشان دهنده گسست در پیوند عاطفی و همدلی است که اگر درمان نشود، می‌تواند به الگوهای خشونت آمیز گسترده‌تری در جامعه تبدیل شود.

حیوان‌آزاری و خشونت در بزرگسالی

وی ادامه داد : پژوهش‌های متعددی نشان داده‌اند که بسیاری از افرادی که در بزرگسالی مرتکب قتل یا آزار شدید انسانی می‌شوند ، در کودکی سابقه آزار حیوانات داشتند. دلیل این امر این است که حیوان به عنوان هدف تمرینی برای اعمال خشونت ، عمل می‌کند . فرد در کودکی روی موجود ضعیف‌تر تمرین می‌کند و با افزایش نیاز به قدرت و کاهش ترس از مجازات در بزرگسالی اهداف خود را به انسان‌ها تغییر می‌دهد. حیوان آزاری در کودکی و پیش بینی خشونت در بزرگسالی یکی از شناخته شده‌ترین الگوها در روانشناسی جنایی است در متون قدیمی‌تر جرم شناسی تحت عنوان تئوری سه گانه حیوان آزاری در کنار آتش زدن عمدی و شب ادراری در سنین بالا به عنوان پیش‌بینی کننده رفتارهای تکالشی و خشونت آمیز در بزرگسالی معرفی شده است هرچند امروزه تئوری سه گانه به طور مطلق پذیرفته نیست اما حیوان آزاری در کودکی به شدت به عنوان یک زنگ خطر شناخته می‌شود

قدرت، همدلی و جابه‌جایی خشم

مدیر مرکز مشاوره رویش ، با اشاره به اینکه موضوع حیوان آزاری نیاز به تحلیل از منظر روانشناسی بالینی، روانشناسی رشد و  جرم شناسی دارد ، افزود: آزار حیوانات به ویژه حیوانات بی‌سرپرست به دلیل در دسترس بودن و عدم وجود سرپرست برای دفاع از آنها ترکیبی از چند عامل است . عامل قدرت و کنترل یکی از این عوامل است که در آن افرادی که در زندگی شخصی و اجتماعی خود احساس ناتوانی ، درماندگی یا ضعف می‌کنند با آزار موجودی که ضعیف‌تر از آنهاست به طور موقت احساس قدرت و تسلط می‌کند. فقدان همدلی از دیگر عواملی است که ریشه اصلی آن ناتوانی در درک رنج دیگری و در اینجا حیوان است این افراد نمی‌توانند خود را جای موجودی که درد می‌کشد، تصور کند .سومین عامل جابجایی خشم می‌باشد، فردی که از سوی محیط یعنی والدین، مدیر یا جامعه مورد فشار یا آزار قرار گرفته ، خشم خود را به جای منبع اصلی بر سر موجودی ضعیف‌تر خالی می‌کند. از دیگر عوامل کنجکاوی بیمار گونه یا تکانه است  برخی موارد میل به دیدن واکنش موجود زنده یا بررسی میزان تحمل آن در برابر درد ریشه در تکانه‌های کنترل نشده یا کنجکاوی‌های نابهنجار دارد.

حیوان‌آزاری همیشه به معنای اختلال روانی نیست

وی ادامه داد: در بسیاری از موارد حیوان آزاری یک نشانه است نه اینکه لزوماً یک تشخیص مستقل باشد . برخی افراد ممکن است به دلیل تربیت نادرست ، محیط‌های خشونت بار یا یادگیری‌ اجتماعی این رفتار را آموخته باشند بدون اینکه لزوماً در معیارهای تشخیص یک اختلال روانی، قرار بگیرند.

اما در هر صورت این رفتار به هنجار نیست و نشان دهنده یک نقص در سلامت روان یا رشد عاطفی است اختلال شخصیت ضد اجتماعی با مشخصه بی‌توجهی به حقوق دیگران و عدم پشتیبانی از آسیب رساندن، اختلال سایکوپاتی با مشخصه فقدان همدلی عاطفی و تمایل به خشونت و اختلال کنترل تکانه با مشخصه عدم مدیریت خشم از جمله اختلالات روانی می‌باشد که با حیوان آزاری ارتباط دارد.

آزارگر، منتشرکننده و دنبال‌کننده خشونت

این روانشناس  با تاکید بر اینکه در انتشار تصاویر حیوان آزاری سه گروه آزارگر ، منتشر کننده و دنبال کننده انگیزه‌های متفاوت دارند اما در یک طیف خشونت قرار دارند ، گفت: آزارگر از عمل خود لذت می‌برد، منتشر‌کننده از تاثیرگذاری بر مخاطب و دنبال‌کننده از مشاهده لذت می‌برد. هر سه گروه در یک راستا هستند چون زنجیره تولید ، توزیع و  مصرف خشونت را تکمیل می‌کنند و همگی دچار نقص در همدلی در درجات مختلف هستند. انگیزه فرد آزارگر که مستقیماً درگیر عمل خشونت آمیز است تحقق قدرت و تخلیه هیجانی می‌باشد فرد منتشر کننده معمولاً با انگیزه جلب توجه یا کسب قدرت از طریق کنترل احساسات دیگران است او با نمایش خشونت واکنش مخاطب را تحریک می‌کند تا احساس اهمیت یا اثرگذاری کند این گروه دچار سادیسم جایگزین هستند یعنی از دیدن رنج دیگران توسط شخص ثالث لذت می‌برند اما فردی که این تصاویر را دنبال می‌کند ، ممکن است در ابتدا از روی کنجکاوی یا شوک برای دیدن این تصاویر اقدام کند اما تکرار آن می‌تواند نشان دهنده کشش به سمت محتوای تحریک کننده یا در موارد شدیدتر تغذیه عاطفی از رنج باشد .

عادی‌شدن خشونت در فضای مجازی

دکتر سجادی افزود : مشاهده مداوم این تصاویر منجر به پدیده‌ای به اسم حس کند شدگی می‌شود عادی شدن خشونت وقتی اتفاق می‌افتد که مغز به طور مکرر در معرض تصاویر خشونت بار قرار می‌گیرد. پاسخهای عاطفی مثل شوک یا غم کاهش می‌یابد در نتیجه خشونت دیگر هولناک نیست و به عنوان بخشی عادی از واقعیت پذیرفته می‌شود همچنین دیدن این تصاویر توسط کودکان می‌تواند منجر به کاهش حساسیت عاطفی و حتی تقلید از این رفتارها در دنیای واقعی شود زیرا کودکان به دلیل عدم تکامل قشر پیش پیشانی مغز مرز بین واقعیت و تخیل یا درست و نادرست را  در حال یادگیری هستند.

به گزارش فارس آگاه ، در کنار اظهارات این دو کارشناس و با توجه به خلأها و پراکندگی مقررات موجود و نبود قانون جامع حمایت از حیوانات و گسترش انتشار تصاویر حیوان‌آزاری در فضای مجازی، آیا وقت آن نرسیده است که برخورد با حیوان‌آزاری از مرحله واکنش‌های موردی فراتر برود و با تصویب و اجرای یک قانون جامع و مشخص، این خلأ قانونی برطرف و رویکردی مؤثر برای پیشگیری و حمایت از حیوانات ایجاد شود؟

با توجه به ارتباط حیوان‌آزاری با فقدان همدلی، خشونت آموخته‌شده، جابه‌جایی خشم و عادی‌شدن خشونت در فضای مجازی، این ضرورت بیشتر از قبل احساس می شود  که برای جلوگیری از شکل‌گیری و تکرار این رفتار و پیشگیری از گسترش الگوهای خشونت در جامعه، مداخلات جدی‌تر و هماهنگ‌تری از خانواده و مدرسه تا فضای مجازی و نظام سلامت روان در دستور کار قرار گیرد