بافت تاریخی شیراز برای خروج از وضعیت کنونی به ضوابط اختصاصی، نقشه راه و مدیریت یکپارچه نیاز دارد.

  اعتبارات موجود پاسخگوی نیازهای حفاظت و مرمت نیست و با این منابع نمی‌توان از حجم گسترده آثار تاریخی این استان نگهداری کرد

معاون معماری و شهرسازی شهرداری شیراز:

«سند بستر تاریخی شیراز  تمامی عناصر تاریخی و طبیعی جلگه شیراز را شناسایی، مستندسازی و جایگاه آنها را در توسعه آینده شهر تبیین خواهد کرد

معاون گردشگری و زیارت استانداری فارس :

بافت تاریخی فقط میراث گذشته نیست، بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌های آزموده‌شده است که می‌تواند برای ساخت امروز و فردای شهر،   الهام‌بخش مهندسان، پژوهشگران و مدیران شهری  باشد

رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان شیراز :

بسیاری از سرمایه‌گذاران با وجود صرف هزینه‌های قابل توجه، به دلیل طولانی بودن روند احیای بافت و هزینه‌های سنگین ساماندهی فضاهای پیرامونی، متحمل زیان شده‌اند

عضو گروه تخصصی معماری شورای مرکزی سازمان نظام مهندسی ساختمان:

«منشور شیراز» بر مرمت فعال و زنده در کنار مرمت کالبدی تأکید دارد و حفظ لایه‌های پنهان هویت شهر، از جمله آیین‌های فرهنگی، سنت‌ها و روح زندگی در بافت تاریخی را دنبال می‌کند

یک کارشناس ارشد معماری :

«منشور شیراز» با بهره‌گیری از تجربه‌های موفق و ناموفق سه دهه گذشته، می تواند  الگویی برای مدیریت بافت‌های تاریخی کشور باشد

فاطمه مقدم -فارس آگاه

سه سال پیش، ثبت ملی بافت تاریخی شیراز برای بسیاری از دوستداران این شهر، پایان یک نگرانی بزرگ بود؛ نگرانی از اینکه یکی از کهن‌ترین هسته‌های تاریخی ایران، زیر سایه طرح‌های توسعه‌ای و البته دست‌اندازی‌ها، آرام‌آرام تکه ‌تکه شود. پس از ثبت ملی بافت تاریخی شهر شیراز، خیلی زود روشن شد که این پایان راه نیست بلکه آغاز مسئولیتی بزرگ‌تر برای حفظ و نگهداشت بافت تاریخی شیراز است؛ گرچه همچنان دغدغه تخریب وجود دارد اما پرسش اصلی امروز این است که چگونه می‌توان زندگی را به کوچه‌ها، خانه‌ها و گذرهای تاریخی بافت بازگرداند، زندگی‌‌ای که نه تنها مخصوص بخش خاص جامعه چون گردشگران و سرمایه‌گذاران باشد بلکه پیوندی نیز با گذشته پررونق خود داشته باشد.

دوم مرداد همزمان با سومین سالگرد ثبت ملی بافت تاریخی شیراز، سمیناری با حضور مدیران استانی، معماران، استادان دانشگاه و فعالان میراث فرهنگی در ساختمان سازمان نظام مهندسی ساختمان شیراز شد و شرکت‌کنندگان از آینده این بافت سخن گفتند؛ آینده‌ای که به باور تمامی سخنرانان، تنها با مرمت دیوارها و سقف‌ها ساخته نمی‌شود، بلکه به حفظ روح شهر، فرهنگ، اقتصاد، شیوه زیست و مشارکت مردم در بازآفرینی گره خورده است.

بافت تاریخی شیراز بدون نقشه راه احیا نمی‌شود

معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس در سمینار گرامیداشت ثبت ملی بافت تاریخی شیراز با تأکید بر اینکه احیای بافت تاریخی تنها با مرمت بناها محقق نمی‌شود، پیشنهادهایی برای نگهداری بافت و دیگر بناهای میراثی فارس داد و گفت: بافت تاریخی شیراز برای خروج از وضعیت کنونی به ضوابط اختصاصی، نقشه راه و مدیریت یکپارچه نیاز دارد.

صادق زارع با اشاره به محدودیت اعتبارات حوزه میراث فرهنگی اظهار کرد: فارس به‌دلیل برخورداری از هزاران اثر تاریخی، در عمل همانند یک موزه روباز است، اما اعتبارات موجود پاسخگوی نیازهای حفاظت و مرمت نیست و با این منابع نمی‌توان از حجم گسترده آثار تاریخی استان نگهداری کرد.

وی افزود: در دهه ۹۰ تنها حدود ۶۵ اثر تاریخی در استان مرمت شد که مجموعه زندیه نیز در میان آنها قرار داشت، اما حتی این آثار نیز به دلیل محدودیت منابع، متناسب با همه نیازهای حفاظتی خود ساماندهی نشده‌اند، از این رو لازم است برای حفظ میراث فرهنگی بیش از گذشته از ظرفیت‌های قانونی و مشارکت بخش‌های مختلف استفاده شود.

زارع یکی از ظرفیت‌های مغفول مانده را مشارکت مردم دانست و ادامه داد: تجربه برخی مناطق استان فارس نشان می‌دهد که مردم محلی خود را حافظ میراث فرهنگی می‌دانند؛ در شهرهایی مانند داراب و حتی در محوطه نقش‌برجسته کورنگون، مردم نسبت به آثار تاریخی احساس مسئولیت دارند و این سرمایه اجتماعی باید در برنامه‌های حفاظتی مورد توجه قرار گیرد.

وی همچنین با اشاره به نقش تشکل‌های مردمی عنوان کرد: تاکنون از ظرفیت انجمن‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد به اندازه کافی استفاده نشده است، در حالی که این تشکل‌ها می‌توانند در شناسایی، حفاظت و حتی ثبت آثار تاریخی و طبیعی نقش مؤثری ایفا کنند. به گفته او، تنها در شهرستان سرچهان بیش از ۲۲۰ محوطه تاریخی شناسایی شده که حفاظت از آنها بدون مشارکت جوامع محلی دشوار خواهد بود.

معاون میراث فرهنگی فارس از خیرین میراث فرهنگی به عنوان ظرفیتی دیگر نام برد و افزود: همان‌گونه که خیرین در حوزه سلامت و مدرسه‌سازی فعال هستند، می‌توان از این ظرفیت برای مرمت و احیای بناهای تاریخی نیز بهره گرفت؛ در همین راستا اساسنامه‌ای برای تشکیل مجموعه خیرین میراث فرهنگی تدوین شده است.

زارع همچنین به ظرفیت‌های قانونی موجود اشاره کرد و یادآور شد: بند «خ» قانون برنامه توسعه این امکان را فراهم کرده است که مالیات فعالان اقتصادی به جای واریز به خزانه، در پروژه‌های مرمت و احیای آثار تاریخی هزینه شود و در مقابل، مشوق‌های مالیاتی نیز برای سرمایه‌گذاران در نظر گرفته شود.

وی با اشاره به روند احیای بافت تاریخی شیراز تصریح کرد: از اوایل دهه ۹۰ و با ورود سرمایه‌گذاران بخش خصوصی برای مرمت خانه‌های تاریخی، این بافت دوباره جان گرفت و تعدادی از خانه‌های تاریخی به مراکز اقامتی، فرهنگی و گردشگری تبدیل شدند، اما این اقدامات بیشتر در چند محدوده متمرکز بوده و هنوز بخش بزرگی از بافت تاریخی از این روند بهره‌مند نشده است.

معاون میراث فرهنگی فارس با بیان اینکه مشکلات بافت تاریخی تنها به فرسودگی کالبدی محدود نیست، افزود: مسائل اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی، خدمات شهری و زیرساخت‌ها نیز در آینده این محدوده تأثیرگذارند؛ بنابراین احیای بافت تاریخی صرفاً با سنگ‌فرش معابر یا مرمت ساختمان‌ها محقق نمی‌شود و به برنامه‌ای جامع نیاز دارد.

وی تأکید کرد: امروز بافت تاریخی شیراز بیش از هر زمان دیگری به ضوابط اختصاصی و نقشه راه نیاز دارد تا علاوه بر حفاظت از بناها، برای بازگشت زندگی، سکونت، فعالیت اقتصادی و گردشگری نیز برنامه‌ریزی شود.

زارع در پایان پنج راهکار برای احیای بافت تاریخی شیراز پیشنهاد کرد که شامل استقرار مدیریت یکپارچه، حرکت از مرمت صرف به سمت باززنده‌سازی، استفاده از ظرفیت‌های مالیاتی در حوزه میراث فرهنگی، اجرای پروژه‌های محرک در نقاط حساس بافت و اولویت‌بندی اقدامات بر اساس نیازهای واقعی است.

«سند بستر تاریخی شیراز» به‌زودی رونمایی می‌شود

معاون معماری و شهرسازی شهرداری شیراز نیز در این سمینار با اشاره برنامه شهرداری برای نگهداری و حفاظت از بافت تاریخی شیراز گفت: تجربه شهرهای مختلف جهان نیز نشان می‌دهد که شهرهایی که امروز به هویت تاریخی خود می‌بالند، بخش مهمی از این هویت را از بافت‌های تاریخی خود گرفته‌اند.

مهدی قلندری با اشاره به روند تهیه طرح‌های جامع شیراز افزود: نخستین طرح جامع این شهر در دهه ۴۰ تهیه شد؛ طرحی که بیش از هر چیز بر توسعه بخش‌های جدید شهر متمرکز بود اما امروز نگاه ما متفاوت است، چرا که شیراز شهری است با پیشینه تاریخی و هویت ذاتی که خاستگاه شکل‌گیری آن، همین بافت تاریخی است.

معاون معماری و شهرسازی شهرداری شیراز ادامه داد: در جریان بازنگری طرح جامع، این موضوع را به وزارت راه و شهرسازی اعلام کرده‌ایم که بافت تاریخی شیراز نباید صرفاً به‌عنوان بخشی از شهر دیده شود، بلکه باید جایگاه ویژه و ضوابط اختصاصی خود را داشته باشد؛ زیرا آنچه شیراز را از بسیاری از شهرهای دیگر متمایز می‌کند، همین هویت بی‌بدیل تاریخی آن است.

قلندری با تأکید بر اینکه اهمیت شیراز تنها به بافت تاریخی آن محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: این شهر دارای یک بستر تاریخی ارزشمند نیز هست که باید همزمان با بافت تاریخی مورد مطالعه و حفاظت قرار گیرد، در همین راستا، سال گذشته شهرداری شیراز با یک مشاور تخصصی قرارداد منعقد کرد تا «سند بستر تاریخی شیراز» تهیه شود؛ سندی که تمامی عناصر تاریخی و طبیعی جلگه شیراز را شناسایی، مستندسازی و جایگاه آنها را در توسعه آینده شهر تبیین می‌کند.

وی افزود: در این سند، عناصری همچون تپه پوستچی، دریاچه مهارلو و سایر مؤلفه‌های تاریخی و طبیعی منطقه بررسی می‌شوند تا توسعه‌های آینده شهر با شناخت دقیق پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های طبیعی شیراز انجام گیرد. امیدواریم این سند به‌زودی رونمایی شود.

بافت تاریخی شیراز یک کتابخانه بزرگ برای معماری امروز است

مهدی پارسایی، معاون گردشگری و زیارت استانداری فارس نیز در این سمینار از نگاهی کلان به درس‌هایی که بافت تاریخی برای معماری امروز شیراز خواهد داشت گفت و اافزود: هر زمان از بافت تاریخی سخن می‌گوییم، در واقع از مفهومی پیچیده و چندلایه سخن می‌گوییم، از این رو اگر بخواهیم از منظر مهندسی(لایه مهندسی) به بافت تاریخی شیراز نگاه کنیم، می‌توان آن را به مثابه یک کتابخانه بزرگ دید؛ کتابخانه‌ای که هر بنا و هر اثر آن، کتابی برای رجوع و یادگیری است و هر یک از این کتاب‌ها حاصل نسبت انسان با محیط پیرامون خود و عصاره تلاش معماران و شهرسازان شیرازی برای حل مسائل و پاسخ دادن به نیازهایی است که جغرافیای این شهر پیش روی آنان قرار داده بود.

وی ادامه داد: اگر هر بنای تاریخی را پاسخی بدانیم که معماران گذشته به مسائل اقلیمی و جغرافیایی داده‌اند، درمی‌یابیم که بافت تاریخی امروز نیز برای ما درس‌های فراوانی دارد؛ چرا که جغرافیای شیراز تفاوت چندانی با گذشته نکرده است و بسیاری از پرسش‌هایی که امروز پیش روی مهندسان و برنامه‌ریزان شهری قرار دارد، همان پرسش‌هایی است که معماران گذشته با ساخت مدرسه، مسجد، بازار، خانه و محله به آنها پاسخ داده‌اند.

پارسایی با اشاره به اینکه مراجعه به بافت تاریخی برای توسعه امروز شهر، شبیه حضور در امتحانی است که هم سؤال و هم پاسخ آن در اختیار ما قرار گرفته است، اظهار کرد: نمونه‌هایی مانند مدرسه خان، بازار وکیل، مسجد نصیرالملک و دیگر بناهای تاریخی، پاسخ‌هایی روشن به نیازهای سکونت، آموزش، عبادت، تجارت و زندگی شهری هستند؛ به همین دلیل، بافت تاریخی تنها مجموعه‌ای از ساختمان‌های قدیمی نیست، بلکه منبعی برای آموختن است و باید بارها به آن رجوع کرد.

وی سپس به یکی از ویژگی‌های اقلیمی بافت تاریخی شیراز اشاره کرد و گفت: وقتی به محدوده ۳۶۰ هکتاری بافت نگاه می‌کنیم، با حدود ۱۲ هزار پلاک روبه‌رو هستیم که بخش عمده آنها در حیاط خود حوض داشته‌اند و این حوض‌ها صرفاً عنصری معماری نبودند، بلکه پاسخی هوشمندانه به اقلیم گرم و خشک شیراز به شمار می‌رفتند و با ایجاد رطوبت در سطح محلات، در کنار باغ‌های بالادست شهر، بخشی از نظام اقلیمی شیراز را شکل می‌دادند.

وی تصریح کرد: اگر دست‌کم ۱۰ هزار خانه این محدوده دارای حوض بوده باشند، می‌توان تصور کرد چه میزان رطوبت در سطح شهر ایجاد می‌شده است؛ این رطوبت در کنار باغ‌های مرکبات و بهارنارنج و جریان هوای خنکی که از ارتفاعات به سمت شهر حرکت می‌کرد، همان چیزی را پدید می‌آورد که سال‌ها از آن به عنوان «هوای بهشتی شیراز» یاد شده است و این اتفاق تصادفی نبود، بلکه حاصل دانش زیست‌محیطی و فهم عمیق معماران شیرازی از جغرافیای شهر بود.

معاون گردشگری و زیارت استانداری فارس در پایان تأکید کرد: اگر امروز می‌خواهیم شیراز را برای آینده بسازیم، باید بارها به این کتابخانه بزرگ رجوع کنیم؛ بافت تاریخی فقط میراث گذشته نیست، بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌های آزموده‌شده است که می‌تواند برای ساخت امروز و فردای شهر، راهنما و الهام‌بخش مهندسان، پژوهشگران، مدیران شهری و همه بهره‌مندان از شیراز باشد.

احیای بافت بدون حمایت از سرمایه‌گذار ممکن نیست

رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان شیراز نیز در این سمینار با بیان اینکه بسیاری از کارشناسان، بافت تاریخی را شناسنامه هر شهر می‌دانند، گفت: بافت تاریخی را نمی‌توان تنها از منظر معماری یا شهرسازی بررسی کرد، بلکه این بافت یک سرمایه ملی و شهری است که ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی را در بر می‌گیرد و حمایت سازمان‌هایی مانند یونسکو از این بافت‌ها نیز نشان می‌دهد که میراث تاریخی متعلق به یک گروه یا یک شهر نیست، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت به شمار می‌رود.

امیرحسین قیصری، سپس با تأکید بر ضرورت حمایت از سرمایه‌گذاران بافت تاریخی بیان کرد: احیای بافت تاریخی بدون حمایت از سرمایه‌گذارانی که در این محدوده فعالیت می‌کنند، امکان‌پذیر نیست؛ بسیاری از سرمایه‌گذاران با وجود صرف هزینه‌های قابل توجه، به دلیل طولانی بودن روند احیای بافت و هزینه‌های سنگین ساماندهی فضاهای پیرامونی، متحمل زیان شده‌اند.

وی با بیان اینکه تداوم سرمایه‌گذاری در بافت تاریخی نیازمند ایجاد مشوق‌های مؤثر است، افزود: هر زمان که شرایط اقتصادی کشور به ثبات برسد، لازم است دولت با اختصاص تسهیلات و حتی وام‌های بلاعوض، از مالکان و سرمایه‌گذارانی که در احیای بناهای تاریخی مشارکت می‌کنند، حمایت کند.

قیصری خاطرنشان کرد: سرمایه‌گذاران نباید تا زمان احیای کامل بافت، هزینه‌های سنگین ساماندهی فضاهای پیرامونی بناهای خود را به تنهایی متحمل شوند، زیرا این موضوع انگیزه سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد؛ حمایت از این گروه می‌تواند روند باززنده‌سازی بافت تاریخی را تسریع و زمینه حضور سرمایه‌گذاران بیشتری را در این عرصه فراهم کند.

متولیان بافت تاریخی برای تدوین «منشور شیراز» هم‌پیمان شدند

معصومه سازنده، عضو گروه تخصصی معماری شورای مرکزی سازمان نظام مهندسی ساختمان نیز در این سمینار با اشاره به همکاری سازمان نظام مهندسی ساختمان شیراز با شهرداری در حوزه حفاظت، نگهداری و احیای بافت تاریخی شیراز، گفت: شیراز تنها مجموعه‌ای از بناها، کوچه‌ها، گذرها و بازارهای تاریخی نیست، بلکه هویت این شهر در لایه‌های عمیق‌تری از فرهنگ، اقتصاد، آیین‌ها و شیوه زندگی مردم آن نهفته است.

وی با بیان اینکه ثبت بافت تاریخی شیراز منوط به ثبت «منظر تاریخی» آن است، افزود: منظر تاریخی تنها آن چیزی نیست که دیده می‌شود؛ بلکه زاویه و شیوه نگاه به شهر را نیز در بر می‌گیرد و حفاظت از بافت تاریخی نباید صرفاً به مرمت کالبدی بناها محدود شود، بلکه رویدادهای فرهنگی، اقتصاد محلی، آیین‌ها و دیگر لایه‌های پنهان هویت شیراز نیز باید همزمان حفظ و احیا شوند.

سازنده ادامه داد: سازمان نظام مهندسی ساختمان شیراز با همین رویکرد، تدوین «منشور شیراز» را در دستور کار قرار داده است؛ منشوری که بر مرمت فعال و زنده در کنار مرمت کالبدی تأکید دارد و حفظ لایه‌های پنهان هویت شهر، از جمله آیین‌های فرهنگی، سنت‌ها و روح زندگی در بافت تاریخی را دنبال می‌کند.

وی از همه دستگاه‌های متولی از جمله اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس، شهرداری شیراز، استانداری فارس، اداره‌کل راه و شهرسازی و سازمان نظام مهندسی ساختمان خواست که در تدوین این منشور مشارکت کنند تا با هم‌افزایی میان نهادهای مسئول، چارچوبی مشترک برای حفاظت و احیای بافت تاریخی شیراز شکل گیرد.

در پایان این سمینار، پوستر «منشور شیراز» که به عنوان پیمان‌نامه‌ای برای هم‌افزایی و همکاری همه متولیان حفاظت و احیای بافت تاریخی شیراز تدوین شده است، به امضای حاضران رسید.

تجربه های تلخ و شیرین 30 سال گذشته شیراز می‌تواند الگوی مدیریت بافت‌های تاریخی کشور باشد

حسین فهیمی‌زاده، کارشناس ارشد معماری و معمار شیرازی نیز در حاشیه این سمینار در گفت‌وگو با «شهر مردم» در خصوص  فلسفه تدوین منشور شیراز با اشاره به تجربه سه دهه مدیریت بافت تاریخی شیراز، بر ضرورت تدوین «منشور شیراز» تأکید کرد و گفت: شیراز در ۳۰ سال گذشته تجربه‌های متفاوتی را در مدیریت بافت تاریخی پشت سر گذاشته است؛ از تلخ‌ترین دوره‌ها که بخش‌هایی از بافت تاریخی برای اجرای طرح بین‌الحرمین تخریب شد تا تجربه‌های موفقی مانند احیای محله سنگ‌سیاه و مجموعه این تجربه‌های مثبت و منفی، امروز می‌تواند چراغ راه مدیریت بافت‌های تاریخی در سراسر کشور باشد.

وی با اشاره به وجود منشورهای بین‌المللی حفاظت از میراث فرهنگی افزود: در جهان منشورهای معتبری همچون منشور آتن، منشور ونیز و دیگر اسناد بین‌المللی، اصول حفاظت و مرمت شهرهای تاریخی را تبیین کرده‌اند؛ «منشور شیراز» نیز با تکیه بر تجربه زیسته معماران و متخصصان این شهر و با تمرکز بر شیوه زیست، فرهنگ و حیات اجتماعی در بافت تاریخی تدوین می‌شود تا مکمل این تجربیات جهانی و متناسب با شرایط بومی شیراز باشد.

فهیمی‌زاده ادامه داد: برای نخستین بار در کشور، شورای تخصصی بافت تاریخی در سازمان نظام مهندسی ساختمان شیراز تشکیل شده است؛ این شورا علاوه بر بررسی مسائل فنی و کالبدی بافت تاریخی، پیگیری محورهای مطرح‌شده در منشور شیراز را نیز بر عهده خواهد داشت تا این منشور از یک متن صرف فراتر رود و به راهنمایی برای حفاظت و احیای بافت تاریخی تبدیل شود.

وی با تأکید بر اینکه منشور شیراز یک قانون الزام‌آور نیست، تصریح کرد: این منشور مجموعه‌ای از توصیه‌ها و اصول راهبردی است که می‌تواند مسیر حفاظت و احیای بافت تاریخی را روشن کند؛ امروز اصول مرمت کالبدی بناهای تاریخی تا حد زیادی شناخته شده و در حال اجراست، اما آنچه کمتر مورد توجه قرار گرفته، حفظ روح زندگی در بافت تاریخی است.

این معمار شیرازی خاطرنشان کرد: ویژگی منحصربه‌فرد شیراز تنها در معماری و کالبد آن خلاصه نمی‌شود، بلکه فرهنگ، آیین‌ها، شیوه زندگی، روابط اجتماعی و هویت محله‌ای نیز بخشی از میراث این شهر است، اگر این لایه‌های ناملموس حفظ نشوند، حتی با مرمت کامل بناها نیز زندگی به بافت تاریخی بازنخواهد گشت.

فهیمی‌زاده در پایان اظهار امیدواری کرد که «منشور شیراز» با بهره‌گیری از تجربه‌های موفق و ناموفق سه دهه گذشته، بتواند الگویی برای مدیریت بافت‌های تاریخی کشور باشد و در کنار معرفی دستاوردهایی مانند احیای محله سنگ‌سیاه، مانع تکرار تجربه‌های تلخی همچون تخریب‌های گسترده بافت تاریخی شود.