کتاب‌ها خاک می‌خورند، آینده فراموش می‌شود

زنگ خطر کاهش سرانه مطالعه؛ چرا کتاب از سبد فرهنگی خانواده‌ها حذف شده است؟

عبدالغفور مصطفایی – فارس آگاه

در روزگاری که جهان با شتابی بی‌سابقه در مسیر تولید دانش، فناوری و نوآوری حرکت می‌کند، کتاب همچنان مهم‌ترین ابزار انتقال اندیشه، تجربه و فرهنگ به شمار می‌رود و هیچ جامعه‌ای بدون مطالعه، تحقیق و آگاهی نمی‌تواند مسیر توسعه پایدار را طی کند، با این حال، آنچه امروز در جامعه ایران بیش از هر زمان دیگری نگران‌کننده به نظر می‌رسد، کاهش چشمگیر سرانه مطالعه، کم‌رنگ شدن فرهنگ کتابخوانی و فاصله گرفتن نسل جوان که نشان از قهر اهالی کتاب با انیس کنج تنهایی است؛ موضوعی که اگر برای آن چاره‌ای اساسی اندیشیده نشود، در آینده نزدیک پیامدهای فرهنگی، اجتماعی، آموزشی و حتی اقتصادی جبران‌ناپذیری بر جای خواهد گذاشت.

در سال‌های اخیر بارها مسئولان فرهنگی از اهمیت کتاب و مطالعه سخن گفته‌اند و هفته کتاب، نمایشگاه‌های کتاب و جشنواره‌های مختلف برگزار شده است، اما پرسش اساسی اینجاست که چرا با وجود این همه برنامه، هنوز کتاب در سبد اصلی خانواده‌ها جایگاه شایسته‌ای ندارد؟ چرا بسیاری از کتابخانه‌های عمومی با صندلی‌های خالی روبه‌رو هستند و کتابفروشی‌ها بیش از آنکه محل رفت‌وآمد علاقه‌مندان به مطالعه باشند، با رکود اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؟

گزارش میدانی خبرنگار «فارس آگاه« از گفت‌وگو با شهروندان، دانشجویان، فرهنگیان، کتابداران و فعالان حوزه نشر نشان می‌دهد که گرانی کتاب، مشکلات اقتصادی، گسترش استفاده بی‌رویه از فضای مجازی، ضعف برنامه‌های ترویجی و نبود سیاست‌های مؤثر فرهنگی، از مهم‌ترین عوامل کاهش سرانه مطالعه در جامعه است.

کتاب؛ کالایی که به تدریج از سبد خانواده حذف شد

باید یادآور شد که افزایش هزینه‌های زندگی سبب شده است تا بسیاری از خانواده‌ها، خرید کتاب را در اولویت‌های آخر خود قرار دهند. زمانی کتاب هدیه‌ای ارزشمند بود، اما امروز بسیاری از خانواده‌ها ترجیح می‌دهند درآمد محدود خود را صرف هزینه‌های ضروری مانند مسکن، خوراک، درمان و آموزش کنند.

یکی از شهروندان در گفت‌وگو با ما گفت: وقتی هزینه اجاره خانه، قبوض و مایحتاج روزانه هر ماه افزایش پیدا می‌کند، دیگر توان خرید کتاب باقی نمی‌ماند، کتاب ارزشمند است، اما دخل و خرج خانواده اجازه نمی‌دهد.

باید براین باور بود که‌این واقعیت تلخ نشان می‌دهد که مشکلات اقتصادی، فرهنگ مطالعه را نیز تحت تأثیر قرار داده و کتاب به کالایی لوکس تبدیل شده است.

فضای مجازی؛ فرصت یا تهدید؟

در ادامه گزارش، کارشناسان معتقدند که فضای مجازی در کنار فرصت‌های فراوان، تهدیدی جدی برای کتابخوانی نیز محسوب می‌شود ساعت‌های طولانی حضور در شبکه‌های اجتماعی، مشاهده ویدئوهای کوتاه و سرگرمی‌های دیجیتال، فرصت مطالعه عمیق را از بسیاری از افراد گرفته است.

برخی نوجوانان اعتقاد دارند مطالعه کتاب نیازمند تمرکز و زمان است، در حالی که شبکه‌های اجتماعی اطلاعات را در چند ثانیه در اختیار مخاطب قرار می‌دهند؛ هرچند این اطلاعات همیشه دقیق، کامل یا قابل اعتماد نیست، اما کارشناسان هشدار می‌دهند که جایگزین شدن اطلاعات سطحی به جای مطالعه عمیق، قدرت تحلیل، تفکر انتقادی و خلاقیت را کاهش می‌دهد.

کتابخانه‌هایی که باید پرجنب‌وجوش باشند

کتابخانه‌های عمومی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی هر جامعه هستند، اما بسیاری از آن‌ها با کمبود امکانات، منابع جدید، بودجه و برنامه‌های جذاب فرهنگی مواجه‌اند و در این راستا کتابداران می‌گویند: بسیاری از مراجعه‌کنندگان تنها در ایام امتحانات به کتابخانه مراجعه می‌کنند و پس از پایان امتحانات، سالن‌های مطالعه دوباره خلوت می‌شود.

اگرچه در برخی شهرها اقدامات مثبتی برای توسعه کتابخانه‌ها انجام شده است، اما هنوز فاصله زیادی تا استانداردهای مطلوب وجود دارد.

مدارس؛ نخستین سنگر ترویج مطالعه

کارشناسان آموزشی معتقدند علاقه به کتاب باید از دوران کودکی شکل بگیرد و اگر دانش‌آموز از سال‌های نخست تحصیل با مطالعه آزاد آشنا شود، احتمال کتابخوان شدن او در آینده بسیار بیشتر خواهد بود

متأسفانه در بسیاری از مدارس، کتابخوانی تنها به کتاب‌های درسی محدود شده است و مطالعه آزاد کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد و معلمان پیشنهاد می‌کنند که ساعت مشخصی در برنامه هفتگی مدارس به معرفی کتاب، نقد کتاب و مسابقات کتابخوانی اختصاص یابد تا دانش‌آموزان با لذت مطالعه آشنا شوند.

دانشگاه‌ها و کاهش مطالعه تخصصی

دانشجویان نیز به دلیل افزایش قیمت کتاب‌های تخصصی، به فایل‌های اینترنتی یا جزوه‌های خلاصه‌شده روی آورده‌اند؛ موضوعی که کیفیت یادگیری را کاهش می‌دهد.

استادان دانشگاه نیز معتقدند دانشجویی که تنها به جزوه اکتفا کند، نمی‌تواند پژوهشگر موفقی باشد و مطالعه منابع معتبر همچنان ضروری است.

کتابفروشان؛ قربانیان رکود فرهنگی

در ادامه گفت‌وگو، فعالان حوزه نشر می‌گویند که افزایش قیمت کاغذ، هزینه چاپ، حمل‌ونقل و توزیع موجب شده است تا قیمت کتاب‌ها به طور قابل توجهی افزایش یابد و فروش کاهش پیدا کند و برخی کتابفروشان می‌گویند بسیاری از مشتریان تنها قیمت کتاب را می‌پرسند و بدون خرید از فروشگاه خارج می‌شوند.

این وضعیت علاوه بر آسیب به اقتصاد نشر، انگیزه نویسندگان و مترجمان را نیز کاهش داده است.

نقش خانواده در نهادینه کردن فرهنگ مطالعه

جامعه‌شناسان نیز  بر این باورند که نخستین الگوی مطالعه برای هر کودک، والدین او هستند کودکی که پدر و مادرش کتاب می‌خوانند، احتمال بیشتری دارد که خود نیز به مطالعه علاقه‌مند شود و در مقابل، اگر تلویزیون و تلفن همراه جای کتاب را در خانه بگیرند، نمی‌توان انتظار داشت نسل آینده کتابخوان باشد.

رسانه‌ها و مسئولیت فرهنگی

یکی از جوانان در گفتگو با ما به نقش رسانه در ترویج فرهنگ  تابخوانی اشاره کرد  و گفت: رسانه‌ها می‌توانند با معرفی کتاب‌های ارزشمند، گفت‌وگو با نویسندگان، نقد آثار و تولید برنامه‌های جذاب، نقش مهمی در ترویج فرهنگ مطالعه ایفا کنند، و در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، رسانه‌ها بخشی ثابت برای معرفی کتاب دارند، اما در کشور ما چنین برنامه‌هایی محدود و کم‌اثر است.

پیامدهای کاهش مطالعه

کارشناس دیگری در مورد کاهش مطالعه به خبرنگار ما بیان کرد: کاهش سرانه مطالعه تنها یک مشکل فرهنگی نیست، بلکه آثار گسترده‌ای بر جامعه دارد؛ از جمله کاهش قدرت تحلیل و تفکر انتقادی، افزایش تأثیرپذیری از شایعات و اخبار نادرست، افت کیفیت آموزش و پژوهش، کاهش سرمایه اجتماعی و فرهنگی، تضعیف خلاقیت و نوآوری، کاهش مهارت گفت‌وگو و استدلال از جمله این موارد است.

مردم چه می‌گویند؟

درادامه گفتگوی میدانی، شهروندان پیشنهادهای مختلفی برای افزایش کتابخوانی مطرح کردند؛ از جمله کاهش قیمت کتاب، ارائه بن‌های خرید، افزایش تعداد کتابخانه‌ها، برگزاری نمایشگاه‌های دائمی کتاب، حمایت از نویسندگان، ایجاد باشگاه‌های کتابخوانی و تولید برنامه‌های رسانه‌ای جذاب.

مسئولان چه باید بکنند؟

یکی دیگر از کارشناسان تاکید کرد: توسعه فرهنگ مطالعه تنها با شعار محقق نمی‌شود و نیازمند برنامه‌ریزی مستمر است؛ حمایت از صنعت نشر، کاهش هزینه تولید کتاب، تقویت کتابخانه‌های عمومی، توسعه کتابخانه‌های مدارس، گسترش کتابخانه‌های سیار در مناطق کم‌برخوردار، آموزش خانواده‌ها و بهره‌گیری از ظرفیت رسانه‌ها از مهم‌ترین راهکارهاست.

گفتنی است، دستگاه‌های ‌فرهنگی، شهرداری‌ها، آموزش و پرورش، دانشگاه‌ها، ناشران و سازمان‌های مردم‌نهاد با همکاری یکدیگر، می‌توانند، نهضتی فراگیر برای ترویج کتابخوانی ایجاد کنند.