چرا استعمال دخانیات میان جوانان هر روز عادی‌تر می‌شود؟

عبدالغفور مصطفایی– فارس آگاه

دود سیگار دیگر تنها از گوشه‌ای خلوت یا پاتوق افراد سالخورده به هوا برنمی‌خیزد؛ این روزها کافی است چند دقیقه‌ای در پارک‌ها، مراکز تفریحی، اطراف دانشگاه‌ها، برخی کافی‌شاپ‌ها، ایستگاه‌های مترو و اتوبوس، مراکز خرید و حتی اطراف مدارس قدم بزنید تا با گروه‌هایی از نوجوانان و جوانان روبه‌رو شوید که بی‌هیچ نگرانی مشغول استعمال سیگار، قلیان یا سیگارهای الکترونیکی هستند؛ صحنه‌ای که تا چند سال پیش نگران‌کننده و غیرمعمول بود، امروز به تصویری عادی در بخشی از جامعه تبدیل شده است؛ تصویری که بیش از هر چیز از ضعف فرهنگ‌سازی، نظارت و برنامه‌ریزی برای حفظ سلامت نسل جوان حکایت دارد.

خبرنگار «فارس آگاه» در یک گزارش میدانی با حضور در چند نقطه پرتردد شهر، پای صحبت شهروندان، خانواده‌ها، فروشندگان و کارشناسان نشست تا ابعاد این آسیب اجتماعی را بررسی کند؛ آسیبی که اگر امروز برای آن چاره‌ای اندیشیده نشود، فردا هزینه‌های سنگینی را بر سلامت جامعه و اقتصاد کشور تحمیل خواهد کرد.

در یکی از بوستان‌های شهر، چند جوان ۱۷ تا ۲۲ ساله روی نیمکت نشسته‌اند و دود سیگار فضای اطراف را فرا گرفته است، رهگذران، کودکان و سالمندان ناچارند که از کنار آنان عبور کنند یکی از شهروندان که برای پیاده‌روی آمده است، با گلایه می‌گوید: «قبلاً برای نفس کشیدن به پارک می‌آمدیم، اما حالا باید دود سیگار را تحمل کنیم، مگر پارک محل استراحت خانواده‌ها نیست؟»

در مرکز شهر نیز وضعیت تفاوت چندانی ندارد، در مقابل برخی مراکز تجاری، جوانانی دیده می‌شوند که سیگار یا ویپ در دست دارند و بسیاری از آنان اعتقاد دارند که استعمال دخانیات به نوعی تفریح یا راهی برای کاهش استرس تبدیل شده است.

یکی از دانشجویان می‌گوید: «فشار درس، مشکلات اقتصادی و نگرانی از آینده باعث شده است تا خیلی از دوستانم سیگار بکشند، ابتدا از روی کنجکاوی شروع کردند، اما حالا ترک آن برایشان سخت شده است.»

یکی دیگر از شهروندان که همراه فرزند خردسال خود در پارک حضور دارد، با انتقاد از وضعیت موجود می‌گوید: «ما هر روز از مسئولان درباره جوانی جمعیت و سلامت جامعه می‌شنویم، اما در عمل نظارتی بر استعمال دخانیات در فضاهای عمومی دیده نمی‌شود. چرا کسی پاسخگو نیست؟»

در جریان این گزارش، با تعدادی از فروشندگان نیز گفت‌وگو کردیم، برخی از آنان اذعان داشتند که نوجوانان نیز برای خرید سیگار مراجعه می‌کنند و در مواردی بدون بررسی سن، دخانیات به آنان فروخته می‌شود، موضوعی که با قوانین موجود همخوانی ندارد و ضرورت تشدید نظارت بر واحدهای عرضه‌کننده را دوچندان می‌کند.

کارشناسان حوزه سلامت هشدار می‌دهند که مصرف دخانیات تنها به بیماری‌های ریوی محدود نمی‌شود؛ افزایش خطر بیماری‌های قلبی و عروقی، انواع سرطان، سکته، ناباروری، کاهش توان جسمی و اختلالات روانی از مهم‌ترین پیامدهای مصرف مداوم دخانیات است.

آنان تأکید می‌کنند که هرچه سن آغاز مصرف پایین‌تر باشد، احتمال وابستگی و ابتلا به بیماری‌های مزمن نیز افزایش می‌یابد؛ از سوی دیگر، گسترش مصرف سیگارهای الکترونیکی و ویپ نگرانی تازه‌ای ایجاد کرده است. بسیاری از نوجوانان تصور می‌کنند این محصولات بی‌ضرر هستند، در حالی که متخصصان بارها هشدار داده‌اند این فرآورده‌ها نیز می‌توانند موجب وابستگی به نیکوتین و آسیب‌های جدی به دستگاه تنفسی شوند.

جامعه‌شناسان معتقدند که افزایش گرایش جوانان به دخانیات تنها یک مسئله فردی نیست؛ مشکلات اقتصادی، بیکاری، کاهش نشاط اجتماعی، فشارهای روانی، الگوبرداری از فضای مجازی، تبلیغات پنهان، ضعف آموزش مهارت‌های زندگی و کم‌رنگ شدن گفت‌وگوی مؤثر میان والدین و فرزندان، همگی در شکل‌گیری این وضعیت نقش دارند.

بسیاری از خانواده‌ها نیز از کاهش سن مصرف دخانیات ابراز نگرانی می‌کنند، مادری که فرزندش دانش‌آموز دبیرستانی است، می‌گوید: «ترس ما این است که فرزندمان تحت تأثیر دوستانش قرار بگیرد؛ خانواده به تنهایی نمی‌تواند با این موج مقابله کند و همه دستگاه‌ها باید همکاری کنند.»

یکی از پزشکان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ما تأکید می‌کند که هزینه پیشگیری بسیار کمتر از هزینه درمان است.

به گفته وی، هر فردی که در نوجوانی به مصرف سیگار روی می‌آورد، ممکن است در سال‌های آینده با بیماری‌هایی روبه‌رو شود که درمان آنها میلیون‌ها تومان هزینه در پی دارد و کیفیت زندگی او را به شدت کاهش می‌دهد.

نکته قابل تأمل آن است که با وجود ممنوعیت استعمال دخانیات در برخی اماکن عمومی، اجرای قانون در بسیاری از نقاط با جدیت لازم همراه نیست.

بسیاری از شهروندان می‌پرسند که اگر قانون وجود دارد، چرا اجرا نمی‌شود؟ چرا برخی فروشندگان بدون محدودیت انواع دخانیات را در اختیار نوجوانان قرار می‌دهند؟ چرا تبلیغات غیرمستقیم این محصولات در فضای مجازی همچنان ادامه دارد؟

فعالان اجتماعی بر این باورند که برخورد صرفاً انتظامی راه‌حل نهایی نیست آنان خواستار اجرای برنامه‌های فرهنگی مستمر، آموزش مهارت‌های زندگی در مدارس، توسعه امکانات ورزشی و تفریحی، حمایت از سلامت روان جوانان، تولید محتوای رسانه‌ای مؤثر و مشارکت خانواده‌ها در پیشگیری از مصرف دخانیات هستند.

به اعتقاد کارشناسان، رسانه‌ها نیز می‌توانند با اطلاع‌رسانی مستمر، انتشار گزارش‌های میدانی، گفت‌وگو با متخصصان و آگاهی‌بخشی عمومی، نقش مهمی در کاهش عادی‌سازی مصرف دخانیات ایفا کنند.

آنچه امروز در سطح شهر مشاهده می‌شود، تنها دود چند نخ سیگار نیست؛ این دود، نشانه زنگ خطری برای آینده سلامت جامعه است؛ اگر امروز برنامه‌ای جامع برای مهار این روند تدوین نشود، فردا باید هزینه‌های سنگین درمان، کاهش بهره‌وری نیروی انسانی و افزایش آسیب‌های اجتماعی را پرداخت.

مطالبه شهروندان از مسئولان روشن است: اجرای دقیق قوانین، جلوگیری از فروش دخانیات به افراد کم‌سن، افزایش نظارت بر اماکن عمومی، برخورد با متخلفان، کنترل تبلیغات فریبنده، توسعه برنامه‌های فرهنگی و ایجاد محیط‌های سالم و پرنشاط برای جوانان.

نسل جوان، سرمایه ارزشمند کشور است و حفظ سلامت آنان وظیفه‌ای ملی به شمار می‌رود. امروز زمان آن رسیده است که مسئولان به جای اقدامات مقطعی و شعارهای تکراری، با تصمیم‌های عملی، هماهنگ و اثرگذار، از گسترش این تهدید خاموش جلوگیری کنند؛ زیرا هر روز تأخیر در مقابله با مصرف دخانیات، می‌تواند به بهای از دست رفتن سلامت بخشی از آینده‌سازان این سرزمین تمام شود